Құқықтық қатынастың объектісі
Құқыққабілеттілік және әрекетқабілеттілік: негізгі ұғымдар
Құқыққабілеттілік — тұлғаның құқықтар мен міндеттерге ие болу қабілеті. Ал әрекетқабілеттілік — сол құқықтар мен міндеттерді өз әрекеттері арқылы жүзеге асыру қабілеті.
Әрекетқабілеттіліктің түрлері
- Толық — 18 жастан басталады.
- Жартылай — 14 пен 18 жас аралығында болады.
Шектеу қағидаты
Әрекетқабілеттілік белгілі бір жағдайларда шектелуі мүмкін. Конституцияға сәйкес, азаматтардың құқықтары мен міндеттері тек заңмен ғана және қажет болған шамада мына мақсаттар үшін шектеледі: конституциялық құрылысты, адамгершілікті, басқа адамдардың құқықтары мен міндеттерін, денсаулықты қорғау, елдің қорғанысы мен мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз ету.
Құқыққабілеттілік пен әрекетқабілеттіліктің арақатынасы
Құқыққабілеттілік пен әрекетқабілеттілік бір-бірінен ажыратылмайтын құбылыстар ретінде қарастырылады және көптеген құқық салаларында олар көбіне бір мезгілде пайда болады. Дегенмен азаматтық құқықта бұл ұғымдар айқынырақ ажыратылады.
Азаматтық құқықта ажыратылуының себептері
- Мүліктік қатынастар адамның жасына немесе ерік-жігер жағдайына қарамастан барлық азаматтар үшін қажет.
- Мүліктік құқықтық қатынастарда әрекетке қабілетсіз тұлғаның орнына оның заңды өкілі қатыса алады.
Құқықсубъектілік және шектеулер
Құқықсубъектілік — тұлғаны құқық субъектісі ретінде сипаттайтын құқыққабілеттілік пен әрекетқабілеттіліктің жиынтығы. Құқықтық қабілеттілік пен әрекеттілікке шектеу тек заң актілерінде көзделген тәртіп пен жағдайларда ғана қойылады.
Жасқа байланысты
- Кәмелетке толмағандардың құқықтары кей салаларда шектеледі.
- Неке қию, еңбекке орналасу, қылмыстық жауапкершілік, әскери міндет бойынша талаптар белгіленеді.
Жеке және құқықтық жағдайлар
- Денсаулық жағдайына байланысты шектеулер.
- Туысқандық-қандастыққа байланысты шектеулер.
- Сотталғандықтың салдары ретінде қойылатын шектеулер.
Арнайы нормалар
Кейбір салаларда діни нормаларға байланысты шектеулер кездесуі мүмкін (олардың қолданылуы құқықтық тәртіпке қайшы келмеуі тиіс).
Шетел азаматтарының құқықтық жағдайы
Шетел азаматтары, жалпы алғанда, толық құқықтарға ие. Алайда олар әдетте сайлауға қатысуға, сайлануға және әскер қатарына шақырылуға қатысты құқықтарды иеленбейді.
Заңды тұлғалар және олардың құқыққабілеттілігі
Заңды тұлғаларға мемлекет, мемлекеттік аппараттың мекемелері, лауазымды тұлғалар, қоғамдық бірлестіктер, одақтар, ұйымдар және ұжымдар жатады. Олар заңды түрде құрылып, бекітіліп, тіркелген жағдайда толық көлемде құқыққабілеттілік пен әрекетқабілеттілікке ие болады. Олардың құқықтары мен міндеттерінің шеңбері ережелері мен жарғыларында көрсетіледі.
Заңды тұлғаның анықтамасы
Оқшау мүлкі бар және сол мүлікпен өз міндеттемелері бойынша жауап беретін, өз атынан мүліктік және мүліктік емес жеке құқықтар мен міндеттерге ие болатын, оларды жүзеге асыра алатын, сотта талапкер және жауапкер бола алатын ұйым заңды тұлға деп танылады.
Құқықтық қатынастың объектілері
Құқықтық қатынастың объектісі — қоғамдағы көпқырлы саяси, экономикалық, әлеуметтік, мәдени, азаматтық, қылмыстық, әкімшілік, еңбек және басқа да қатынастардың мазмұнымен байланысты құбылыстар. Материалдық заттар, рухани-шығармашылық өнімдер, жеке мүліктік емес игіліктер, құқық субъектілерінің іс-әрекеті және құқықтық қатынастардың нәтижелері құқықтық қатынастардың объектілері ретінде танылады.
Түсіндірудегі негізгі бағыттар
- Бірінші бағыт: объект ретінде тек субъектілердің әрекеттері танылады.
- Екінші бағыт: объектілердің түрлері көп, олар әртүрлі санаттарға бөлінеді.
Объектілердің негізгі түрлері
- 1 Материалдық игіліктер (заттар, құндылықтар, мүлік және т.б.).
- 2 Материалдық емес игіліктер (өмір, денсаулық, қадір-қасиет, абырой және т.б.).
- 3 Рухани шығармашылық өнімдері (әдебиет, өнер, музыка, ғылым туындылары және т.б.).
- 4 Әрекеттер нәтижелері (мысалы, тасымалдау немесе мердігерлік шарты нәтижесінде туындайтын қатынастар).
- 5 Бағалы қағаздар мен құжаттар (ақша, акциялар, диплом және т.б.).
Ескерту: Бастапқы мәтіндегі артық жарнамалық тіркестер мен кездейсоқ қосымшалар редакцияланып алынып тасталды.