Қазақстан Республикасының Конституциялық заңдардың қалыптасу кезеңдері туралы қазақша реферат
Кіріспе
Қазақстан тәуелсіздігін жариялағанына тарихи өлшеммен көп уақыт өтпесе де, жаңа мемлекеттің конституциялық дамуына қатысты белгілі бір қорытындылар жасауға жеткілікті негіз қалыптасты. Мемлекеттілікті құрудың бастаулары туралы мәселе — мемлекеттану ғылымы үшін де, мемлекеттік құрылыс тәжірибесі үшін де әрдайым өзекті.
Негізгі тақырып
Конституциялық заңдардың қалыптасу кезеңдері
Тірек өзек
Егемендік, тәуелсіздік, билікті бөлу, құқық үстемдігі
Уақыт ауқымы
1990–1995 және одан кейінгі эволюция
I кезең: Егемендік идеясының конституциялық бекінуі (1990–1991)
1990 жылғы 25 қазанда қабылданған Қазақ КСР-ының мемлекеттік егемендігі туралы Декларация осы кезеңнің конституциялық сипаттағы аса маңызды актісі болды. Бұл құжат жай саяси мәлімдеме емес, нормативтік-құқықтық мазмұны бар акт ретінде танылды.
Декларацияның өзегі
- Қазақ КСР-ының КСРО-ға ерікті түрде бірігетіні және өзара қатынастарды шарт негізінде құратыны алғаш рет жарияланды.
- Одақтас республикалар арасындағы шарттың қажеттігі туралы конституциялық идея нақты айтылды.
- 1937 және 1978 жылдардағы конституциялық тұжырымдармен салыстырғанда, егемендікке қатысты көзқарас айқынырақ көрінді.
1991 жылғы 15 ақпанда қабылданған «Жергілікті өзін-өзі басқару және Қазақ КСР-ы халық депутаттарының жергілікті Кеңестері туралы» Заң да маңызды конституциялық мәнге ие болды. Онда жергілікті өзін-өзі басқару ұғымы және оның жүйелері алғаш рет анықталып, кейін бұл мәселе 1993 және 1995 жылғы конституцияларда әртүрлі қырынан шешімін тапты.
Заң қамтыған институттар
Жүйеге халық депутаттарының жергілікті Кеңестері, аумақтық қоғамдық өзін-өзі басқару органдары, жергілікті референдум, жиналыстар (жиындар) және азаматтар конференциялары енгізілді.
Практикалық салдары
Бұл тетіктер іс жүзінде кейін таратып жіберілгенге дейін қолданылып, жергілікті деңгейдегі басқару мен қатысудың конституциялық түсініктерін орнықтыруға әсер етті.
II кезең: Мемлекеттік атау, тәуелсіздік және өтпелі құқықтық тәртіп (1991–1992)
Конституциялық заңдардың орнығуының екінші кезеңі 1991 жылғы 10 желтоқсанда қабылданған Қазақ КСР-ының атауын өзгерту туралы Заңнан басталады. Заң формалды түрде «конституциялық» деп аталмаса да, Қазақ КСР Конституциясына және мемлекеттік егемендік туралы Декларацияға түзетулер енгізгендіктен, мазмұны жағынан конституциялық заңға тең болды.
Атауды өзгерту туралы заңның мәні
Бұл акт республиканың атауынан мемлекеттік ұйымдардың идеологиялық негізін алып тастап, көпұлтты халықтың өзін-өзі саяси тануына сүйенген демократиялық, тәуелсіз, бейбітсүйгіш, құқықтық мемлекет құру ниетін білдірді. Нәтижесінде Қазақ КСР-ы Қазақстан Республикасы деп аталды.
1991 жылғы 16 желтоқсанда қабылданған Мемлекеттік тәуелсіздік туралы Заңда тәуелсіздік алғаш рет конституциялық деңгейде жарияланып, тәуелсіз мемлекетке тән негізгі белгілер бекітілді.
Тәуелсіз мемлекет белгілері
- Біртұтас азаматтық
- Аумақтық тұтастық
- Мемлекеттік органдардың дербес жүйесі
- Тәуелсіз мәртебеге сай дербес экономикалық жүйе
- Жеке Қарулы Күштің болуы
Өтпелі кезеңнің ерекшелігі
Ерекшелік — тәуелсіздік туралы заңға қайшы келмейтін бөлігінде Қазақ КСР-ының Конституция нормалары, сондай-ақ КСРО мен Қазақ КСР-ының бірқатар заңдары қолданылуын жалғастырды. Бұл құқықтық сабақтастық өтпелі тұрақтылықты қамтамасыз етті, бірақ жаңа талаптарға сәйкес жүйелі жаңарту қажеттігін де күшейтті.
Осы кезеңдегі маңызды актілер
1991 жылғы 20 желтоқсан — «Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы» заң
Азаматтыққа қатысты жаңа негіздерді айқындады. 1993 жылғы Конституция бұл заңның конституциялық мәртебесін таныды, ал 1995 жылғы Конституция кейін оны конституциялық заңдар қатарына қоспады.
1992 жылғы 5 маусым — «Конституциялық сот туралы» заң
Мемлекеттік органдар жүйесіне елеулі өзгеріс әкелді. Конституциялық сот 1993 жылғы Конституциямен танылғанымен, аз уақыт қызмет етіп, 1995 жылғы Конституцияға дейін-ақ өмір сүруін тоқтатты.
Бірінші және екінші кезеңде конституциялық заңдар, негізінен, социалистік сипаттағы 1978 жылғы Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізу арқылы дамыды. Алайда одақтық Конституцияға сүйенген, қатаң идеологияландырылған құқықтық құрылымды ішінара түзетулер арқылы толық жаңғырту мүмкін емес еді. Сондықтан 1991 жылдың өзінде жаңа Конституция жобасын әзірлеу үшін Конституциялық комиссия мен жұмыс тобы құрылды.
III кезең: 1993 жылғы Конституция және мемлекеттік құрылыстың жаңаша үлгісі
Қазақстан Республикасының конституциялық заңдары қалыптасуының үшінші кезеңі Жоғарғы Кеңестің 1993 жылғы қаңтарда жаңа Конституцияны қабылдауынан басталды. Бұл акт мемлекеттік және қоғамдық құрылысты түбегейлі жаңаша айқындаған тарихи-құқықтық құжат болды.
Қабылданған негізгі принциптер
- Халықтық егемендік және мемлекеттік тәуелсіздік
- Билікті бөлу принципі
- Қазақ тілін мемлекеттік тіл деп тану
- Президентті мемлекет басшысы әрі атқарушы биліктің біртұтас жүйесінің басшысы ретінде тану
- Жоғарғы, Конституциялық және Жоғары Төрелік соттарды, сондай-ақ прокуратураны тану
1993 жылғы Конституция 1978 жылғы Конституцияның кейбір институционалдық қаңқасын сақтады: Жоғарғы Кеңес бір палаталы өкілетті және заң шығарушы орган болып қала берді, бірақ енді «бүкіл билікті иеленген орган» ретінде сипатталмады. Оның өкілеттіктері конституциялық түрде нақты белгіленді. Ең маңызды айырмашылық — көппартиялық пен саяси бәсеке жағдайында Жоғарғы Кеңестің өз қызметін дербес жүргізу мүмкіндігі артты.
Құқықтар мен бостандықтар сабақтастығы
Азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының елеулі бөлігі бұрынғы конституциялық идеялармен сабақтастықта қалды: тең құқықтылық, саяси құқықтар, еңбек ету, білім алу, денсаулық сақтау және басқа құқықтар.
Жаңа тұжырымдар
Конституция Қазақстанды өзін-өзі таныған қазақ ұлтының мемлекеттілік нысаны ретінде жариялап, кіріспеде қазақ мемлекеттілігіне қатысты формуланы қолданды. Сонымен қатар мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы ретінде Қазақстан халқы танылды. Бұл жерде ұлттық және халықтық егемендік идеяларының арасындағы шешілмеген шиеленіс байқалды.
Зайырлылық және біртұтастық
Конституция зайырлы мемлекеттілік қағидасын бірнеше рет атап, діни бірлестіктердің мемлекеттен бөлінуін бекітті: мемлекет ешбір дінге немесе атеизмге артықшылық бермейді; діни бірлестіктер саяси мақсаттарды көздемеуі тиіс; мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдардың қызметіне заңсыз араласуға жол берілмейді.
Мемлекеттік құрылым нысаны жағынан Қазақстан біртұтас мемлекет ретінде айқындалды, яғни оның аумағында саяси немесе мәдени автономиялар құруға жол берілмейді. Бұл тарихи тұрғыдан қалыптасқан және саяси-құқықтық жағынан өзін ақтаған ұстаным ретінде негізделді.
Конституция нормаларын тікелей қолдану
1) Заң шығару қызметіне ықпал
Конституциялық нормалар Парламенттен бастап жергілікті мемлекеттік органдарға дейінгі құрылымдардың өкілеттіктерін айқындап, нормативтік актілердің Конституцияға сәйкестігін талап етті.
2) Мемлекеттік органдар арқылы тікелей жүзеге асу
Соттардың Конституцияға қайшы заңды қолданбауға құқылы екені қағида ретінде орнықтырылды.
3) Азаматтардың құқықтарын қорғау негізі
Азаматтар Конституцияға тікелей сүйеніп, өз құқықтары мен бостандықтарын пайдалануға және қорғауға мүмкіндік алды; бұл құқықтық сананың қалыптасуына да ықпал етті.
4) Институционалдық қайта құрулар
Парламент, жергілікті органдар, Президент және өзге де сайлаулардың Конституцияда көрсетілген мерзімдерде өткізілуі міндеттелді.
1993 жылғы Конституция Жоғарғы Кеңестің заң шығару өкілеттігін беру институтын тікелей қарастырмаса да, тәжірибеде Президентке белгілі бір кезеңге заң шығару өкілеттігін беру орын алды. 1993 жылғы 10 желтоқсандағы заң арқылы Конституцияға осыған қатысты елеулі түзетулер енгізілді.
IV кезең: 1995 жылғы Конституция және жаңа институционалдық архитектура
Конституциялық заңдардың қалыптасуының төртінші кезеңі 1995 жылы қабылданған Конституциямен байланысты және бұл кезеңнің ықпалы бүгінге дейін жалғасып келеді. Жаңа Конституцияда КСРО-ның да, Қазақ КСР-ының да конституциялары мен заңдарына тікелей сілтеме жасалмайды. Сонымен бірге Конституция күшіне енгенге дейін қолданылған Қазақстан Республикасы заңдарының Конституцияға қайшы келмейтін бөліктері одан әрі қолданылатыны бекітілді.
Неге бұл маңызды?
Бұл мәселенің салмағы зор болды: Қазақ КСР дәуірінен қалған көптеген кодекстер ұзақ уақыт бойы толық жаңартылмаған. Оларды жаңа конституциялық нормаларға сәйкестендіру заң шығарушы органдардың жүйелі міндетіне айналды.
Билік тармақтары мен Президенттің орны
Президент атқарушы билікке жақын тұрғанымен, биліктің «бірден-бір тармағына» жатпайтын ерекше конституциялық институт ретінде орнықты деген көзқарас күшейді.
Парламент және конституциялық бақылау
Қоспалаталы Парламент орнықтырылды. Конституциялық Сот сот органы болып табылмайтын Конституциялық Кеңеспен алмастырылды.
Сот жүйесі және құқық қорғау органдары
Жоғарғы сот шеңберінде біртұтас сот жүйесін қалыптастыру бағыты күшейтілді. Құқық қорғау органдарын қайта құру жоспарланып, кейін ол жүзеге асырылды. Осы өзгерістердің нәтижесінде президенттік басқару жүйесіне тән жоғарғы және жергілікті мемлекеттік органдарды қайта ұйымдастырудың негізгі бөлігі аяқталды.
Қорытынды
Қазақстандағы конституциялық заңдардың қалыптасуы бірнеше кезең арқылы өтті: егемендік идеясын құқықтық деңгейде бекітуден бастап, тәуелсіз мемлекеттің негізгі атрибуттарын орнықтыруға, одан әрі 1993 жылғы Конституция арқылы жаңа қағидаларды енгізуге және 1995 жылғы Конституциямен мемлекеттік институттардың тұрақты архитектурасын қалыптастыруға дейін. Бұл жол — құқықтық сабақтастық пен жүйелік жаңғырудың қатар жүрген эволюциясы.