Өздік есімдігі туралы қазақша реферат
Өздік есімдігі: ерекшелігі, қолданысы және түрленуі
Қазақ тіліндегі өздік есімдігі есімдіктер жүйесінде ерекше орын алады. Оның негізгі белгісі — сөз табы ішінде «өз» сөзінің дараланып, адамның не заттың өзін көрсету қызметін атқаруы.
1) Тәуелденген түрде қолданылуы
Өздік есімдігі тәуелденген формада келгенде, оның қасына жіктеу есімдігі қабаттасып та, қабаттаспай да айтыла береді. Бұл сөйлеу стиліне және ой екпініне байланысты.
І жақ (мен)
- өзім / мен өзім
- менің өзім / өзімнің
ІІ жақ (сен)
- өзің / сен өзің
- сенің өзің / өзіңнің
Сыпайы ІІ жақ (сіз)
- өзіңіз / сіз өзіңіз
- сіздің өзіңіз / өзіңіздің
ІІІ жақ (ол)
- өзі / ол өзі
- оның өзі / оның өзінің
Маңызды ереже
Өздік есімдігі тәуелдеудің қай жағында тұрса, қабаттасқан жіктеу есімдігі де сол жақта қолданылады: сендер өздерің, сендер өздеріңнің т.б.
2) Бастауыш болғандағы қиысу ерекшелігі
Бастауыш қызметіндегі тәуелденген өздік есімдігі баяндауышпен жақ жағынан қиыса алады. Бұл қасиет тәуелдеулі зат есімдерге тән емес.
Тәуелдеулі зат есім (жақтаспайды)
Жолдасым көрген. (Баяндауыш жақ жағынан арнайы қиыспайды.)
Өздік есімдік (жақтасып тұрады)
- өзім көргенмін
- өзің көргенсің
- өзіңіз көргенсіз
- өзі көрген
Ескерту
Тәуелденген өздік есімдік сөйлемнің әртүрлі мүшесі бола алады. Алайда бастауыш есімшеден болып, баяндауыш өздік есімдіктен жасалса, баяндауыш кейде бастауышпен жақтаспай, алдыңғы жіктеу есімдігінен болған қосалқы анықтауышпен қиысуы мүмкін.
- Осы ауыртпалықты көрген адам — мен өзіммін (менмін).
- Осы ауыртпалықты көрген адам — сен өзіңсің (сенсің).
- Осы ауыртпалықты көрген адам — ол өзі (ол).
3) Анықтауыштық қызметі және ілік жалғауының түсірілуі
Өздік есімдігі зат есімнің алдында келгенде, көбіне ілік жалғауы түсіріліп айтылады және тұрақты түрде анықтауыш қызметін атқарады: өз кітабым, өз кітабың (мағынасы: өзіңнің кітабың) т.б.
4) Септелуі
Тәуелденген өздік есімдік тәуелденген зат есімдер сияқты септеледі. Төмендегі үлгі соны көрсетеді.
| Септік | Өздік есімдік | Үлгі (зат есім) |
|---|---|---|
| Атау | өзім | інім |
| Ілік | өзімнің | інімнің |
| Барыс | өзіме | ініме |
| Табыс | өзімді | інімді |
| Жатыс | өзімде | інімде |
| Шығыс | өзімнен | інімнен |
| Көмектес | өзіммен | ініммен |
5) Көнелену және басқа сөз таптарына ауысуы
Өздік есімдігінің көнеленуі нәтижесінде (жалаң не қосарлы түрінде) кейбір тұлғалар басқа сөз таптарына ауысқан. Мысалы, өзге, өзгеше сөздері сын есім ретінде қолданылады. Ал төмендегі тұлғалар көбіне үстеу категориясына айналған:
Түйін
Этимологиялық әрі тарихи тұрғыдан қарастырғанда, бұл сөздердің бәрінің ортақ түбірі өз есімдігі екені анық байқалады.