Республика агроөнеркәсіп кешенінің тағы бір ерекшелігі
Қазіргі кезең және реформаларды тереңдету қажеттілігі
Қазақстан экономикасы әлеуметтік-экономикалық жүйені жаңғырту және нарықтық қатынастарға көшу бағытында едәуір нәтижелерге қол жеткізді. Жетпіс жыл бойы орныққан саяси және экономикалық жүйеден түбегейлі бас тартылып, бүгін мүлде жаңа мемлекет қалыптасты: өзге институттар жұмыс істейді, жаңа ережелер енгізілді.
Дегенмен экономиканы дағдарыстан толық шығару жолында шешілуі тиіс мәселелер әлі де аз емес. Өндірістің құлдырауы мен ұлттық табыстың қысқаруы жағдайында реформаларды тереңдету бағдарламасына түзетулер енгізу, антимонополиялық шараларды күшейту және мемлекеттік реттеу әдістерін кеңірек қолдану маңызды.
Басым бағыттар
- Жекешелендіру процесін аяқтау (жылжымайтын мүлік, ұсақ және орта кәсіпорындар, агроөнеркәсіп кешені).
- Шалғай ауыл аудандарында шағын бизнес пен кәсіпкерлікті жедел дамыту.
- Нарықтың әділ бәсекесін қорғау үшін антимонополиялық саясатты жүйелеу.
Кәсіпкерлікті дамыту: құрылым, ынталандыру және құқықтық кепілдіктер
Кәсіпкерлікті дамыту Қазақстан экономикасының әлеуметтік-экономикалық құрылымындағы үш құрамдасқа сүйенеді: ірі салалардың тұрақты жұмыс істеуі, экономикалық аймақтарды дамыту және ұсақ әрі орта бизнеске қатысты саясат. Бұл қатарда экономикалық аймақтар мен ШОБ саясатының маңызы ерекше, өйткені олар жергілікті мәселелерді дербес шешуге мүмкіндік беріп, өңірлік белсенділікті арттырады.
Кәсіпкерлікті қолдау тек тұжырымдамалар мен бағдарламалар әзірлеумен шектелмеуі тиіс: олардың нақты орындалуы жауапты тұлғалардан талап етілуі қажет. Сонымен қатар кәсіпкерлік қызметті делдалдыққа ғана икемдемей, халыққа қажет тауарлар мен қызметтер өндірісіне көбірек бағыттау маңызды.
Мемлекеттік басқару және реттеудің экономикалық тетіктері
Экономиканың тұрақты дамуы үшін басқаруды реформалау тұжырымдамасы қажет. Әлемдік экономикалық үлгілерге сай болу мақсатында мемлекеттік басқарудың тиімділігі мен сапасын арттыру, жеке сектор мен ұлттық капиталды қолдау, ынталандыру және олардың белсенділігін күшейту міндеттері алға шығады.
Мемлекеттің рөлі қандай болуы керек?
Шектеулі, бірақ маңызды қатысу
Мемлекет нарықтың заңды шеңберін құрып, ереже мен бақылау құралдарын қамтамасыз етеді, ал нақты шаруашылық операцияларға (егін егу, жинау сияқты) тікелей араласуды қысқартады.
Ауыл шаруашылығында экономикалық әдістер
Бағалық, қаржылық, несиелік және салықтық тетіктер арқылы ықпал ету: ынталандыру мен тұрақтандырудың негізгі құралдары осы арнада болуы тиіс.
Антимонополиялық саясат және баға теңгерімі
Монополиялардың өндіріс салаларында болуы бағаның заңды түрде өсуіне әкелетіні белгілі. Мысалы, 1995 жылдың көктемінде электроэнергетика саласындағы баға 1991 жылдың желтоқсанымен салыстырғанда 25 421 есе, мұнай өндіруде 22 271 есе өсті. Ал осы кезеңде ет өнеркәсібінде өсім 7 339 есе, жеңіл өнеркәсіпте 4 120 есе деңгейінде болды. Мұндай айырмашылықтар баға теңгерімін бұзып, ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп арасындағы айырбас шарттарын күрделендіреді.
Ұсынылатын шаралар
- АӨК-ке қызмет көрсететін, құрал-жабдық шығаратын және өнім өңдейтін монополист кәсіпорындар үшін келісімді бағаның жоғарғы шегін мемлекеттік бақылауда ұстау.
- Тауар өндірушілерге меншік түріне қарамастан баға белгілеу мен өткізу жөнінде дербес шешім қабылдау еркіндігін сақтау.
- Өтпелі кезеңде мемлекеттің реттеуші рөлі мен нарық еркіндігі арасында тепе-теңдік орнату.
Қаржы, салық және инвестициялық қолдау
Агроөнеркәсіп кешендерінің жұмысын жандандырып, реформаларды жеделдету үшін қайтарымы жылдам әрі мазмұны терең қаржы, салық және инвестициялық саясат қажет. Экономикалық тұрғыдан әлсіз шаруашылықтарға дотациялар беру, мемлекет есебінен қаржыландыру және жеңілдетілген салық салу арқылы ынталандыру сияқты құралдар АӨК тұрақтылығын күшейтеді.
Мақсатты қаржыландыру
Шаруа қожалықтарын ұйымдастыру, су шаруашылығын жүргізу, жаңа өндірістерді іске қосу сияқты бағыттарды бюджет есебінен қолдау.
Тәуекелді өтеу
Табиғи апат салдарын өтеу, маусымдық ауытқуларды жұмсарту және өндірістік циклдің тұрақтылығын сақтау.
Орындаушылық тәртіп
Қолданыстағы заң актілерінің нақты орындалуын қамтамасыз ету және қолдау тетіктерін іске асыруды бақылау.
Әлеуметтік саясат: ауылдағы өзгерістердің тірегі
АӨК тиімділігін арттырудың маңызды жолдарының бірі — әлеуметтік мәселелерді жүйелі шешу. Нарықтық қатынастардың дамуы ауылда жұмыссыздық пен кедейліктің артуына, инфрақұрылымның бастапқы кезеңде әлсіз болуына әкелуі мүмкін. Сондықтан ауылдағы реформалар қуатты және нысаналы әлеуметтік саясатпен қатар жүруі тиіс.
Алғашқы кезектегі міндет
Барлық деңгейлерде шаруаларды әлеуметтік қорғаудың және әлеуметтік кепілдік берудің жаңа механизмдерін әзірлеу.
Тиімділікті арттыруға арналған кешенді міндеттер
Экономикалық сала
- Монополияны жою және бәсекеге жағдай жасау.
- Шағын және орта кәсіпкерлікті қолдау.
- Қаржы және банктік инфрақұрылымды жетілдіру.
Әлеуметтік сала
- Қала мен село арасындағы жіктелуді баяулату.
- Ең осал топтарды әлеуметтік жағынан қорғау.
Саяси сала
- Құқықтық базаны тұрақтандыру үшін саяси келісім мәдениетін нығайту.
- Шешуші кезеңдерде институционалдық үйлесімді қамтамасыз ету.
Мәдени сала
- Жеке меншіктің болашағын түсіндіру және экономикалық сауаттылықты көтеру.
- Кәсіпкерлердің жаңа буынын тәрбиелеу.
Қазақстан АӨК-тің табиғи-өндірістік ерекшеліктері
Қазақстан агроөнеркәсіп өндірісінің маңызды ерекшелігі — топырақтық-климаттық жағдайдың алабөтен әркелкілігі және кең аумақтың көлденең және тік аймақтануы. Температураның тиімді жиынтығы солтүстікте шамамен 2 500°С деңгейінен оңтүстік және оңтүстік-шығыста 4 500°С-қа дейін өзгеріп отырады. Бұл — субтропиктік және тропиктік дақылдардан өзге ауыл шаруашылығы дақылдарының кең спектрін өсіруге мүмкіндік береді: дәнді дақылдардан бастап жүзім мен мақтаға дейін.
Сонымен бірге ел аумағының едәуір бөлігі егіншілікті тәуекелмен жүргізілетін аймаққа жатады. Солтүстік пен орталықта жауын-шашын мөлшері 140–350 мм аралығында болса, оңтүстік, оңтүстік-шығыс және шығыстың таулы аймақтарында 450–900 мм-ге дейін жетеді.
Егістік тәуекелі мен топырақ айырмашылықтары
Топырақ жамылғысы да айқын ерекшеленеді: солтүстікте кәдімгі және қою қоңыр, қоңыр және ашық қоңыр топырақтар басым болса, оңтүстікте құба құмды, сұр топырақтар, сондай-ақ таулы аймақтарда сілтілі қара топырақтар кездеседі. Мұндай айырмашылықтар агротехнологияны аймақтық тұрғыдан дәл бейімдеуді талап етеді.
Құрылымдық сәйкессіздіктер және инфрақұрылым мәселелері
Республика АӨК-тің тағы бір ерекшелігі — өндірістің мамандандырылуы мен шоғырландырылуының жоғары деңгейі. Кеңестік кезеңде Қазақстан ауыл шаруашылығы кәсіпорындары егістік жер көлемі бойынша ТМД елдерімен салыстырғанда орта есеппен алғанда шамамен алты есе ірі болды, ал жалпы өнім көлемі 2–3 есе және одан да жоғары деңгейге жетті. Бұл жағдай өтпелі кезеңде кеңшарлар мен ұжымшарларды реформалап, оларды фермерлік қожалықтарға, кооперативтерге және нарыққа бейім аграрлық құрылымдарға айналдыруды күрделендірді.
Өңдеу қуатының жеткіліксіздігі
Элеваторлар мен ет комбинаттарының қуаты өнімді толық өңдеуге жетпейді. Соның салдарынан өндірілген өнімнің едәуір бөлігі (шамамен 30%) ысырапқа ұшырайды.
Машина жасау олқылығы
Республикада автомашина және комбайн жасау өнеркәсібі дамымаған, бұл техникаға тәуелділікті арттырады және өндіріс құнын қымбаттатады.
Логистика және көлік
Транспорт тапшылығы мен жол жүйесінің әлсіздігі өндіріс пен өткізуді қиындатады. Қазақстанда 1 погон километр автожолға шамамен 38 метр асфальтталған жол келеді (салыстыру үшін: Өзбекстанда 129 м, Украинада 324 м, Эстонияда шамамен 600 м).
Халықтың сирек орналасуының әсері
Халық тығыздығының төмен болуы (1 шаршы километрге шамамен 6 адам) агроөнеркәсіп өндірісін орналастыруға, инфрақұрылымды ұстауға және сервистік қызметтерді дамытуға тікелей ықпал етеді.
Қорытынды мүмкіндік: дұрыс саясат — экспорттық әлеует
Қиындықтарға қарамастан, Қазақстанның артықшылықтары айқын: егістік жердің кеңдігі, топырақтық-климаттық аймақтардың көптүрлілігі, биоклиматтық әлеуеттің молдығы, ауыл шаруашылық дақылдарының жергілікті сорттары мен мал тұқымдарының генетикалық мүмкіндіктері, сондай-ақ ғасырлар бойы қалыптасқан еңбек дәстүрі.
Шаруашылықты ғылыми негізде және тиімді басқарған жағдайда, жақын болашақта агроөнеркәсіп кешенінің барлық салаларын табысты дамытуға, республика тұрғындарын азық-түлікпен және өнеркәсіпті шикізатпен толық қамтамасыз етуге, әрі Қазақстанды әлемдік нарықта ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттайтын елдердің қатарына шығаруға толық мүмкіндік бар.