Әскердің ұйымдастырылуы
Қазақ хандығының тарихи алғышарттары
Қазақ хандығы мемлекет ретінде көшпелі шаруашылықтың дамуы баяулап, дағдарыс белгілері байқала бастаған кезеңде қалыптасты. Ұлы Жібек жолы тарихи сахнадан біртіндеп шегініп, сауда бағыттары теңіздер мен мұхиттарға ауысты. Батыста феодалдық қатынастар өз шегіне жетіп, нарыққа негізделген капиталистік қатынастар күшейе бастады.
Негізгі ой: Қазақ хандығының қалыптасуына ішкі әлеуметтік-экономикалық өзгерістермен қатар, әлемдік сауда жолдарының ауысуы да ықпал етті.
Көшпелі өмір және мемлекеттік басқару
Көшпелі өмір салты тұрақты мемлекеттік аппарат ұстауға мүмкіндік бермеді. Себебі ханның өзі де халықпен бірге көшіп-қонып жүрді. Мұндай жағдайда тұрақты әкімшілік құрылым қалыптастыру қиын болды.
Тұрақты институттардың шектеулі болуы
- Тұрақты армия ұстау кең көлемде мүмкін болмады.
- Түрме, полиция, тұрақты сот-прокуратура тәрізді органдардың жүйелі қызметі орнықпады.
Қоғамдық реттеу тетіктері
Бұл қажеттіліктердің орны қазақ қоғамында көбіне билер соты және халық жиындары арқылы толтырылды. Даулар ашық тыңдалып, қоғамдық келісімге сүйенген шешімдер қабылданды.
Рулық ұйым және әлеуметтік жауапкершілік
Қазақ қоғамының негізгі ұясы — туыстық байланыстарға негізделген ру болды. Ру мүшелері жақын туыстар болғандықтан өз ішінде қыз алыспау қағидасын ұстанды; қыз алыспайтын жақын рулар да аз болмады.
Рудың міндеттері мен ортақ жауапкершілігі
Ру өз мүшелерін қорғауға міндетті болды, қажет жағдайда айып-қарызды да бірігіп өтеді.
Барымта мен қаза жағдайында руластары ұйымшыл түрде әрекет етті.
Жеке адамның жөнсіз әрекеті бүкіл ру үшін ұят саналды, бұл қоғамдық тәртіпті күшейтті.
Кей өңірлерде әр рудың өз алдына бөлек моласы болғаны жиі кездеседі.
Қазақ қоғамының демократиялық белгілері
Қазақ қоғамында демократиялық сипаттың айқын белгілері болды. Бұл, ең алдымен, биліктің қоғамдық қолдауға сүйенуімен және бірқатар әлеуметтік қатынастардың салыстырмалы ашықтығымен көрінді.
-
Ханның сайлануы
Хан таққа мұрагерлікпен ғана емес, елдің таңдауы мен келісімі арқылы сайланып қойылды.
-
Халық жиындары
Жиындар жиі шақырылып, онда аса маңызды мемлекеттік мәселелер талқыланды.
-
Билер сотының ашықтығы
Екі тараптың да сөзі тыңдалып, даулар қоғамдық ортада қаралды.
-
Қоғамдық еркіндік белгілері
Құлдықтың болмауы, шаруалардың басым бөлігінің құқықтық тұрғыда ерікті болуы, қанаудың тым қатаң әрі ашық сипат алмауы айтылды.
-
Әйелдердің қоғамдық орны
Қазақ қыздарының еркіндігі жоғары болды: пәренже тақпады, кей жағдайда соғысқа да қатысып отырды.
Әскердің ұйымдастырылуы
Қазақ қоғамында әскерді ұйымдастырудың өзіндік тәртібі қалыптасты. Арнайы тұрақты әскер болған жоқ, өйткені көшпелі қоғамда тұрақты әскер құруға тұрақты қажеттілік те, мүмкіндік те шектеулі еді. Көшіп-қонып жүрген елдің тұрмысының өзі жартылай әскери сипатта болды.
Жасақтың қалыптасуы және құрылымы
Әрбір қазақ атқа мінуге, садақ атуға және жебе тартуға машықтанды. Барымта мен көкпар сияқты әрекеттердің де әскери даярлыққа ықпалы зор болды.
Соғыс кезінде халық жасақтары өте жылдам құрылды: әр сарбаз екі атын, қару-жарағын және сауыт-сайманын өзі дайындады.
Жасақтар ру, тайпа және жүздік қағидамен ұйымдасып, ондық, жүздік, мыңдық, түмен болып бөлінді.
Басшылық және ұландар
Әскердің бас қолбасшысы хан болды. Хан белгілі батырларды мыңбасы және түменбасы етіп бекітті. Хандардың жанында саны көп емес тұрақты жасақ — ұландар қызмет етті; олардың негізін төлеңгіттер құрады. Мұндай жасақ ірі сұлтандар мен билердің қасында да болды.
Бірліктің маңызы
Қазақ хандығы үш жүзге бөлініп, әр жүздің өз ханы болды. «Ақтабан шұбырынды» жылдарында жасақтардың басы толық бірікпей, ел ауыр жеңілістерге ұшырады. Тек 1726 жылы Ордабасыдағы құрылтайда үш жүздің өкілдері Әбілхайыр ханды бас қолбасшы етіп бекітті.
Мемлекеттің сипаты және әлеуметтік құрылым
Қазақ хандығы монархиялық басқару үлгісіндегі феодалдық мемлекет болды. Мемлекет басшысы — хан — сайланып қойылды, алайда хан тек Шыңғыс хан әулетінен шығуы тиіс деген қағида сақталды.
Әлеуметтік жіктелу
Қазақ қоғамы әлеуметтік жіктелуге ұшыраған таптық қоғам болды. Бір жағында хан, сұлтан, би, байлар бастаған саяси және экономикалық үстем топтар тұрса, екінші жағында тәуелді шаруалар, төлеңгіттер, жатақтар сияқты әлеуметтік топтар болды.
Орталық биліктің әлсіреуі және салдары
Көшпелі өмір салтына байланысты Қазақ мемлекетінде қуатты әрі тұрақты басқару аппараты қалыптаспады. Бұл жағдай орталық биліктің біртіндеп әлсіреуіне әкелді. Керісінше, аумақтарда жүзге бөліну күшейіп, үш жүз біртіндеп жеке-жеке хандықтарға айналды. Ақырында бұл үдерістер қазақтардың Ресей бодандығына өтуімен аяқталды.
Түйін: Тұрақты басқару құрылымының әлсіздігі мен ішкі саяси бытыраңқылық мемлекеттің сыртқы қысымға төтеп беру мүмкіндігін төмендетті.