Қазақстан Республикасына елдер бойынша тіке шетел инвестициялардың мұнай өнімдері бойынша, көлем
Қазақстанның мұнай саласындағы инвестициялар: үрдістер, саясат және өңірлік бөлініс
1993–2000 жылдар аралығында Қазақстан экономикасының мұнай секторына тартылған инвестициялар көлемі 12 млрд АҚШ долларынан асты. 1999 жылы елге 1,5 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция тартылса, 2000 жылы бұл көрсеткіш 2,7 млрд АҚШ долларына жетті. Инвестициялар құрылымында жетекші орындарды АҚШ (36%), Ұлыбритания (17%) және Италия (13%) иеленді.
Инвестициялық саясат және ынталандыру шаралары
1997 жылы қабылданған «Тікелей инвестицияларды мемлекеттік қолдау туралы» заң басым секторларда жұмыс істейтін инвесторларға салықтық және кедендік жеңілдіктер беру тетіктерін күшейтті. Осыдан кейін инвестициялық жобаларға қатысты 233 келісімшартқа, оның ішінде 2000 жылы 77 келісімшартқа қол қойылды.
2001 жылы нарық қағидаларын нақтылай түсетін жаңа Салық кодексі қабылданды. 2001 жылдың 1 шілдесінен бастап қосылған құн салығы 20%-дан 16%-ға, әлеуметтік салық 26%-дан 21%-ға төмендетілді. Бұл өзгерістер инвесторлар үшін болжамдылықты арттырып, шығын жүктемесін жұмсартты.
Басым секторлар
Қазақстан инвестициялар бағытын мұнай және кен өндіруден өңдеуші салаларға, машина жасауға, көлік-логистикаға және әлеуметтік инфрақұрылымға кезең-кезеңімен бұруды көздеді.
- Мұнай өндіру және өндірістік инфрақұрылым
- Мұнай өңдеу және өңдеуші өнеркәсіп
- Тұрғын үй және әлеуметтік нысандар
- Көлік және байланыс инфрақұрылымы
- Астана қаласының объектілері
- Туризм және ауыл шаруашылығы
Саяси және макроэкономикалық факторлар
Инвестициялық климатқа оң әсер еткен факторлар ретінде саяси және әлеуметтік тұрақтылықтың сақталуы, шетелдік инвесторлар үшін ұлттық режимнің қамтамасыз етілуі, сондай-ақ пайданы репатриациялау құқығының берілуі аталады. Үкімет нарықтық бәсекені әкімшілік араласусыз қолдайтын макроэкономикалық саясатты жалғастырып, инвестициялық қолдау жүйесін күшейтуді басым бағыт ретінде ұстанды.
2002 жылға қарай өсім
2002 жылы Қазақстанға тартылған инвестициялар көлемі 4,5 млрд АҚШ долларына жетіп, 2001 жылмен салыстырғанда шамамен 1 млрд АҚШ долларына жоғары болды. Бұл кезеңде мұнай-газ және өндірістік секторды дамытуға қатысты нормативтік және институционалдық шаралар күшейтілді.
ТМД елдерімен салыстырғандағы орны
Қазақстан ТМД елдері арасында мұнай өндіру саласындағы инвестициялық белсенділікке қатысу бойынша екінші орынды иеленді. Төмендегі деректер мұнай саласына бағытталған инвестициялар көлемін көрсетеді.
ТМД елдері бойынша мұнай саласына инвестициялар (іріктеме)
Сомалар бастапқы дереккөздегі өлшемдермен берілген.
- Ресей9,201 млрд $
- Қазақстан5,729 млрд $
- Әзербайжан3,233 млрд $
- Украина2,696 млрд $
- Түркіменстан762 млн $
- Грузия512 млн $
- Беларусь346 млн $
- Молдова342 млн $
- Қырғызстан309 млн $
- Армения265 млн $
- Тәжікстан87 млн $
Ескерту: Өзбекстан бойынша бастапқы мәтінде сома толық көрсетілмеген.
Инвестициялардың салалық бағытталуы және шығын құрылымы
Инвестициялардың жартысынан астамы мұнай-газ және түсті металлургия сияқты жоғары кірісті өндіруші салаларға бағытталды. 1999 жылы 1633,2 млн АҚШ доллары көлеміндегі инвестициялар мына бағыттарда пайдаланылды: жабдық сатып алу, техникалық жарақтандыру және реконструкция, айналым қаражатын толықтыру, геологиялық барлау және өзге шығындар. «Өзге шығындар» құрамы туралы ресми статистикада толық ашып көрсетілмеген.
1999 жылғы инвестицияларды пайдалану (таңдап алынған баптар)
- Жабдық сатып алу
- 153 млн $
- Техникалық жарақтандыру, реконструкция
- 83 млн $
- Айналым қаражатын толықтыру
- 395,3 млн $
- Геологиялық барлау
- 75,6 млн $
- Жарғылық қорларға төлемдер
- 108 млн $
- Бюджетке төлемдер
- 97,7 млн $
- Басқалары
- 727,8 млн $
Құрамы ресми статистикада егжей-тегжейлі ашылмаған.
Тікелей инвестициялардың басымдығы және тәуекелдер
Мұнай секторына келетін капиталдың негізгі бөлігі тікелей инвестициялар түрінде қалыптасты (берілген дерек бойынша 83,9%). Мұндай модель өндірісті кеңейтуге мүмкіндік бергенімен, жоғары кірісті салаларда пайда мен дивидендтердің елден шығарылуы тәуекелін күшейтеді. Кірген қаржы мен сыртқа шығарылған қаржы арасындағы арақатынас кірістің едәуір көлемде тікелей және жанама түрде сыртқа әкетілетінін көрсетеді.
2005 жыл: инвестиция көлемі және өңірлік динамика
2005 жылғы қаңтар–желтоқсан аралығында мұнай өндіруші компанияларға жұмсалған инвестициялардың жалпы көлемі 2273,4 млрд теңгені құрады. Оның 97%-ы негізгі капиталға бағытталып, 2205,2 млрд теңгеге тең болды. Инвестиция өсімі елдің 15 өңірінде байқалды: Солтүстік Қазақстан мен Атырауда 1,5 есе, Ақтау, Батыс Қазақстан және Оңтүстік Қазақстан өңірлерінде 1,4 есе, Қарағандыда 1,3 есе өсім тіркелді.
Негізгі капитал
2005 жылы мұнай секторындағы инвестициялардың басым бөлігі негізгі капиталға бағытталды.
Өңірлік шоғырлану
Шетелдік инвестициялардың қомақты үлесі Атырауда және Ақтауда шоғырланды.
Салалар бойынша бөлініс
Негізгі капиталға салынған инвестициялардың бір бөлігі ілеспе секторларға да бағытталды.
- Мұнай және газ өндіру33,9%
- Жылжымайтын мүлік қызметтері21,1%
- Көлік және байланыс14,8%
- Өңдеу өнеркәсібі10,4%
2005 жыл: жер қойнауын пайдалануға жұмсалған инвестициялар
2005 жылы мұнайлы-шикізат кешенінде жер қойнауын пайдалануға жұмсалған инвестициялар көлемі 9150,2 млн АҚШ долларын құрады. Оның 7298,2 млн АҚШ доллары (шамамен 80%) шетелдік инвестициялар есебінен, 1852 млн АҚШ доллары отандық инвестициялар есебінен қаржыландырылды.
Жер қойнауын пайдаланудағы бағыттар (2005)
Кең тараған пайдалы қазбалар, хромиттер, уран, алюминий, жер асты сулары, никель-кобальт және басқа түрлері бойынша әрқайсысы шамамен 1% деңгейінде көрсетілген.
Геологиялық барлау, кадрлар және әлеуметтік міндеттемелер
2005 жылы геологиялық барлау жұмыстарына жұмсалған жалпы шығын 205 млрд теңгені құрады. Қаржыландыру көздерінің ішінде 78%-ы шетелдік инвестициялар, 12%-ы отандық инвестициялар, шамамен 1%-ы республикалық бюджет есебінен қамтамасыз етілді.
Нақты объектілерде жұмыс істейтіндер саны 204 524 адам болды, оның 199 821-і (97,7%) қазақстандық мамандар. Қазақстандық кадрларды оқыту шығындары 52,3 млн АҚШ долларын, әлеуметтік сала мен жергілікті инфрақұрылымды дамытуға бағытталған шығындар 138,6 млн АҚШ долларын құрады. Мемлекеттік бюджетке түсетін түсімдердің жалпы сомасының 79%-ы мұнай саласының үлесіне тиесілі деп көрсетіледі.
Еуропалық тікелей инвестициялар (1993–1999): құрылымға қысқаша шолу
Ұлттық Банктің деректеріне сүйенген мәліметтер бойынша, 1993–1999 жылдары Еуропадан келген тікелей инвестициялар құрылымында мұнай-газ кешенінің үлесі жоғары болды. 1999 жылы игерілген инвестиция көлемінде мұнай-газ кешені 84,7% деңгейіне дейін жеткені көрсетіледі.
Еуропадан түскен ТШИ (1993–1999) және 1999 жылы игерілуі
Сыртқы саудадағы жекелеген елдердің үлесі (1995–1999)
1990-жылдардың екінші жартысында экспорт пен импорт құрылымында Ресей Федерациясының үлесі айтарлықтай жоғары болды. Сонымен қатар Германия, Италия, Ұлыбритания, Қытай және Швейцарияның салмақтары да динамика көрсетті.
| Ел | Экспорт 1995 | Экспорт 1996 | Экспорт 1997 | Экспорт 1998 | Экспорт 1999 | Импорт 1995 | Импорт 1996 | Импорт 1997 | Импорт 1998 | Импорт 1999 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Германия | 3,3 | 3,1 | 5,4 | 5,2 | 5,9 | 5,2 | 4,7 | 8,5 | 8,4 | 7,8 |
| Италия | 2,7 | 3,3 | 5,5 | 9,1 | 7,5 | 0,8 | 1,0 | 2,0 | 2,1 | 2,9 |
| Ресей Федерациясы | 45,1 | 42,0 | 35,2 | 29,6 | 19,8 | 49,9 | 54,8 | 45,8 | 39,4 | 36,7 |
| Ұлыбритания | 2,1 | 3,9 | 8,4 | 8,9 | 3,4 | 2,2 | 1,8 | 3,3 | 5,0 | 6,3 |
| Қытай | 5,7 | 7,8 | 6,8 | 7,0 | 8,5 | 0,9 | 1,1 | 1,2 | 2,2 | 0,8 |
| Швейцария | 3,6 | 3,6 | 4,4 | 6,2 | 5,3 | 1,5 | 1,1 | 1,2 | 1,5 | 1,2 |
| Өзбекстан | 2,9 | 3,4 | 2,3 | 2,2 | 1,2 | 7,1 | 2,1 | 1,5 | 2,2 | 2,4 |
| Украина | 2,3 | 3,6 | 4,7 | 4,8 | 2,1 | 2,3 | 2,2 | 2,2 | 2,1 | 1,6 |
Қорытынды байлам
Берілген деректер Қазақстанның мұнай секторында инвестициялар ауқымды болғанын, ал шетелдік капиталдың үлесі айқын басым екенін көрсетеді. Мемлекеттік қолдау шаралары мен салықтық жеңілдіктер инвестиция тартуды жеделдетті, алайда өңірлік шоғырлану, салалық теңгерім және пайданың сыртқа әкетілу тәуекелі сияқты мәселелер инвестициялық саясаттың маңызды талдау нүктелері болып қала береді.