Табиғат байлығын пайдалануды ғылыми негізде жүргізу принципі
Табиғат пайдалану: заңдылықтар және басқару логикасы
Табиғи ортаны қорғау және табиғат байлықтарын тиімді пайдалану табиғат пен қоғамның даму заңдылықтарына сүйене отырып жүргізілуі тиіс. Негізгі міндет — қабылданған шаралардың осы заңдылықтарға сай болуы және олардың өзара үйлесімін қамтамасыз ету.
Табиғат байлығын пайдалану мен табиғи ортаны қорғау жүйесінде екі ірі заңдылық тобы ажыратылады: жалпы заңдылықтар (табиғат пен қоғам қатынасындағы тұрақты байланыстар) және арнайы заңдылықтар (өндірістік қатынастармен шектелген байланыстар).
Табиғат пайдаланудың негізгі принциптері
1) Басымдылық принципі
Табиғат заңдылықтары қоғам заңдылықтарынан жоғары тұрады. Табиғат–қоғам жүйесінде табиғат заңдары қатаң ескеріліп, тұрақты сақталуы керек. Адамзат табиғатқа ықпал етуді табиғат заңдарына сүйене отырып ұйымдастырмаса, жүйелік байланыстар бұзылады.
Бұл принципті бұзу қоғам дамуын тежейді және ұзақ мерзімді шығындарды ұлғайтады.
2) Әлеуметтік қажетке бағдарлау
Табиғатты адам игілігіне айналдыру — ресурсты пайдаланудың әлеуметтік бағытын айқындайды. Табиғат байлығын игеруде қоғам мүддесі жекелеген салалардың тар өндірістік мүдделерінен жоғары қойылуы тиіс.
3) Өндірісті экологияландыру
Өндірісті экологияландыру — табиғи қорды түгеспейтін, қоршаған ортаға нұқсан келтірмейтін және экологиялық еңбек өнімділігін арттыратын өндірісті ұйымдастыру.
- Экожүйелерді сақтау және қалпына келтіру
- Шикізат өндіруде озық технологияларды енгізу
- Шикізатты үнемді пайдалану
- Қалдықсыз және аз қалдықты технологиялар
- Өндірісті экологиялық талаптарға сай орналастыру
- Ластауды азайту және жою
4) Қоғамдық пайдалылық және ұлғаймалы қалпына келтіру
Табиғат байлықтарының қоғамдық пайдалылығын арттыру және оларды ұлғаймалы түрде қалпына келтіру — тұрақты өндірістің негізі. Бұл мына шарттар орындалғанда мүмкін:
- Шикізат өндіру қарқыны материалдық өндіріс қарқынынан төмен болуы керек.
- Шикізатты тиімді пайдалану өңдеуші салалардың өсуін қамтамасыз етуі тиіс.
- Қалдықсыз және аз қалдықты технологиялардың дамуы экологияға зиянды салалардың өсуінен басым болуы керек.
- Қалпына келтіру шаралары табиғат байлығын өндіруші салалардың өсуінен кем болмауы тиіс.
- Табиғатты қорғауға жұмсалатын қаржының өсуі материалдық өндіріс шығындарының өсуінен жоғары болуы қажет.
5) Ғылыми негізділік
Табиғат байлығын пайдалану, әсіресе оның тиімділігін арттыру, ғылыми негізделген жағдайда ғана нәтижелі болады. Табиғи ортаны қорғау мен ресурстарды игерудің ұзақ мерзімді әсерін дәл болжау да ғылымға сүйенгенде мүмкін.
6) Оптималдық
Табиғат байлығын пайдаланудың нұсқалары көп. Солардың ішіндегі ең тиімдісін таңдау үшін оптималдық принципі қолданылады: әрбір шешім экологиялық қауіпсіздік, экономикалық тиімділік және әлеуметтік әсер тұрғысынан салыстырмалы бағалануы тиіс.
7) Аймақтық қағида
Ресурстардың аймақтық орналасуы, бір өңірде әртүрлі ресурстардың үйлесуі және орналастыру тиімділігі табиғат байлығын пайдалануда аймақтық тәсілді қажет етеді. Бұл — тиімділікті арттырудың басты негіздерінің бірі.
8) Кешенділік
Табиғат байлықтары сан алуан қажеттілікті өтейді, ал оларды өндіру мен өңдеу әдістері әртүрлі. Сондықтан кешенді пайдалану міндетті. Көптеген шикізат табиғатта таза күйінде емес, қоспа түрінде кездеседі; өндіру барысында негізгі өніммен қатар жанама өнімдер мен қалдықтар да пайда болады. Оларды ұтымды пайдалану кешенділік арқылы ғана жүзеге асады.
9) Төлемділік (нарық заңдарына сәйкестік)
Нарық заңдарына сәйкес табиғат байлықтарын пайдалану төлемді болуы тиіс. Төлемділік принципі ресурсты ұқыпты пайдалануға, табиғатты қорғаудың экономикалық тетіктерін күшейтуге және жалпы тиімділікті арттыруға мүмкіндік береді.
Табиғат пайдалану экономикасы: кешенді көзқарас
Табиғатты қорғау және оның байлықтарын тиімді пайдалану — бір-бірімен тығыз байланысты, кешенді мәселе. Осы жиынтық табиғат пайдалану ұғымымен сипатталады.
Табиғат пайдалану экономикасы өзге ғылымдармен байланыса отырып дамиды және көптеген мәселелерді қамтиды. Табиғат пайдалану міндетті түрде оны қорғауды және ұйымдастыруды талап етеді; бұл — әлемдік деңгейдегі өзекті мәселе.
Табиғат пайдалану экономикасын экология–экономикалық байланыстарды қоғамдық өндірісте саналы түрде басқару, табиғатты қорғаудың және табиғи байлықтарды ұлғаймалы молайтудың экономикалық тиімділігін арттыруға бағытталған жүйе ретінде қарастыруға болады.
Тәжірибеде жіберілетін кемшіліктердің бірі — мәселені тек биологиялық, физикалық, механикалық, географиялық, құқықтық немесе философиялық қырынан ғана қарастыру. Әлеуметтік-экономикалық қыры жеткілікті зерттелмеген жағдайлар да кездеседі: бірде ресурсты өндіру мен пайдалануға басымдық беріліп, қорғау ескерусіз қалады; бірде қорғау шаралары қарастырылып, тиімді пайдалану ұмыт қалады.
Сондықтан табиғатты қорғау және пайдалану табиғи кешендер бойынша да, аймақ бойынша да, жеке ресурстар бойынша да — барлық жағдайда кешенді қарастырылуы керек. В.И. Вернадскийдің пікірінше, биосфера біртұтас зерттелуі тиіс, себебі жеке организмдердің дамуы бүкіл биосфераның даму үдерістерімен сабақтас.
Біртұтастыққа жету оңай емес: зерттеу жалпыдан жекеге, абстракциядан нақтыға, одан тәжірибеге көшу әдісімен жүргізіледі. Жалпы заңдылықтарды білмей нақты мәселелерді тұрақты шешу мүмкін емес.
Жер қорын қорғау және ұтымды пайдалану
Жер қорын қорғау мен пайдалануды экономикалық тұрғыдан қарастырсақ, жердің құндылығын және пайдалану ұтымдылығын арттыру арқылы алынатын өнім көлемін едәуір көбейтуге болатынын көреміз.
Негізгі бағыттар:
- Топырақ құнарлылығын арттыру
- Жерді суландыру, батпақты жерлерді құрғату
- Сортаң жерлердің тұздылығын азайту
- Эрозияның алдын алу
- Бүлінген жерлерді қалпына келтіру
- Жер пайдалану құрылымын жақсарту
Ауыспалы егіс және құнарлылық: беденің рөлі
Қазақстанның суармалы аймақтарында негізгі дақылдарды алмастыру арқылы топырақ құнарлылығын, әсіресе азот мөлшерін арттыруға болады. Бұл тұрғыда беде (люцерна) — құнарлылықты көтеретін әрі құнды малазықтық шөп. Сондықтан беделі–күрішті және беделі–мақта ауыспалы егістердің тиімділігі тәжірибеде дәлелденіп келеді.
Беденің ауыспалы егістегі үлесі мелиоративтік жағдайға және шаруашылықтың мамандануына байланысты өзгеріп отырады (әдетте 30–50%). 1961–1962 жылдары кей өңірлерде, соның ішінде оңтүстік облыстарда, беде егістерінің орынсыз жыртылуы тұқым тапшылығына әкеліп, бұл мәселе көптеген шаруашылықтарда ұзақ уақыт сақталды.
Суармалы аудандарда мол өнім алу үшін ауыспалы егіс жүйесін жедел қалпына келтіріп, беденің өзіне тиесілі орнын қайта орнықтыру қажет.
Эрозия: аймақтық айырмашылық және салдары
Республиканың солтүстігінде жел эрозиясы басым болса, оңтүстігінде су эрозиясы жиірек кездеседі. Су эрозиясы — ағын судың әсерінен топырақтың құнарлы үстіңгі қабатының (кейде төменгі қабаттарының да) шайылып кетуі және жыралар мен сай-салалардың пайда болуы.
Суармалы егіншілік дамыған Алматы, Жамбыл және Оңтүстік Қазақстан облыстарының тау баурайындағы еңіс аймақтарында су эрозиясы жиі байқалады. Бұған жер бедерінің еңістігі және топырақ қабаттарының су әсеріне бейімді (лесс типтес) жыныстардан құралуы ықпал етеді.
Су эрозиясының түрлері
- Шайылу эрозиясы: нөсерден немесе суару кезінде судың артық берілуінен топырақтың беткі қабаты шайылады; ұсақ жыралар пайда болып, қайта өңдеуде тегістеліп кетуі мүмкін. Бұл жыл сайын қайталанса, құнарлы қабат біртіндеп жұқарады.
- Жыралық эрозия: еңіс беткейде ұсақ жыралар ағын екпінімен тез ұлғайып, ірі жыралар мен сайларға айналады; көбіне арықтар мен су жүретін жолақтар бойында кездеседі.
Күресудің негізгі жолдары
- Агротехникалық: еңіс жерлерді су ағысына көлденең жырту, қайырмасыз жырту, қар тоқтату, пая сабақтарын қалдыру, топырақ құрылымын жақсарту.
- Орман-мелиоративтік: жыралар мен сайлар жағасына, өзен маңына, суару жүйелері бойына ағаш-бұта отырғызу.
- Гидротехникалық: жыра бекітетін құрылыстар салу; ирригациялық эрозияны азайту үшін арықтар мен каналдарды су өткізбейтін материалдармен қаптау (плита, науа, полиэтилен және т.б.).
Қоректік элементтердің жоғалуы
Эрозияның халық шаруашылығына келтіретін зиянын толық есептеу қиын. Дегенмен, деректер эрозия салдарын нақты көрсетеді:
Жел эрозиясы (1 га)
- Жалпы азот: 600 кг
- Жылжымалы азот: 36 кг
- Жылжымалы фосфор: 108 кг
- Калий: 105 кг
Су эрозиясы (1 га, күшті зақымдану)
- Жалпы азот: 2 тоннаға дейін
- Жылжымалы азот: 120 кг
- Фосфор: 280 кг
- Калий: 215 кг
Дерек: Жанпейісов Р.Д., 1977.
Жайылымдар: әлеует және тәуекел
Егістік жерлердің өнімділігін арттырумен қатар, ауыл шаруашылығының маңызды саласы — мал шаруашылығын дамыту үшін жайылымдар мен шабындықтарды да тиімді пайдалану қажет.
Қазақстанда шамамен 180 млн гектар жайылым бар; бұл — бұрынғы ТМД кеңістігіндегі жайылымдардың жартысынан астамы. Алайда бұл мол ресурс әлі де толық әрі дұрыс игерілмей отыр. Негізгі себептердің бірі — шөлейт және шөл аймақтарындағы жайылымдардың жеткілікті суландырылмауы.
Болашақта жер асты суларын және жер беті өзендерін ұтымды пайдаланып, кең алқапты суландыру — кезек күттірмейтін міндет.
Жайылым эрозиясы
Жайылым эрозиясы малды бір жерде қайталап жаю, шөп жамылғысының сиреуі және тұяқпен топырақтың беткі қабатының бұзылуы салдарынан пайда болады. Мұндай «тұяқтесті» жерлер республикада миллиондаған гектарға дейін жетеді. Елді мекендер маңы мен мал суаратын аумақтарда бұл құбылыс жиірек байқалады.
Оңтүстік өңірлер үшін мол өнімге жеткізетін негізгі шаралар: құнарлылықты көтеру, суару мен мелиорацияны дамыту, топырақты эрозиядан қорғау.
Егістік әлеуеті және суармалы жердің қысқаруы
Республикада күрделі мелиорацияны көп қажет етпейтін жыртуға жарамды жер көлемі шамамен 61 млн гектар. Соның ~20 млн гектары солтүстік, шығыс және солтүстік-батыстағы қара және қара-қоңыр топырақты, көп жағдайда табиғи ылғалмен қамтамасыз етілген аймақтарда орналасқан.
Ылғалы жеткіліксіз аймақтардағы (жай және ашық қара-қоңыр топырақты, шөлейт зонашалары) жыртылған жер көлемі соңғы жылдарға дейін шамамен 5 млн гектар деңгейінде болды. Оңтүстік Қазақстандағы егістік алқаптар негізінен тау етегіндегі шөлді-далалы белдеуде таралған; суарылмайтын және суармалы егістіктер қатар кездеседі. Бау-бақша шаруашылықтары мен өзен бойлары және сағаларындағы шөл аймақтарында суармалы жердің үлесі жоғарырақ.
Республикадағы суармалы жер көлемі бір кезеңде 1 млн гектар шамасында болып, жалпы егіс көлемінің 5%-ына жуық үлес алғанымен, кейін бұл көрсеткіш төмендеді. Қалыптасқан жағдайды қалпына келтіру — стратегиялық міндет.