Элей мектебінің негізін салушы
Антикалық философия: дүниенің түп негізін іздеген ой дәстүрі
Антикалық философия алғашқы қауымдық құрылыстың орнын құл иеленушілік құрылыс басқан тарихи кезеңде қалыптасты. Ежелгі Грекияның алғашқы ойшылдары көбіне стихиялы материалистік бағытты ұстанып, әлемді тұтастай қарастырды: «дүние қалай пайда болды?», «ең алғашқы не еді?», «бар нәрсенің түп негізі қандай?» деген сұрақтарға жауап іздеді.
Сол себепті оларды кейде «физиктер» деп атаған: философиялық тұжырымдарын табиғат құбылыстарын бақылауға сүйене отырып құрды. Бұл бағыт философия тарихында натурфилософия деген атаумен белгілі.
Антикалық ойдың өзегі — дүниенің алғашқы бастамасын (архэ) табу және табиғаттағы өзгеріс пен тәртіптің мәнін түсіндіру.
Ертегрек философиясының даму кезеңдері
1) Сократқа дейінгі кезең
Б.з.д. VII–VI ғғ. Натурфилософиялық көзқарас басым болды. Милет, Элей, пифагоршылдар, софистер мектептері қалыптасып, атомдық көзқарастың іргесі қаланды.
2) Классикалық кезең
Б.з.д. IV ғ. Платон мен Аристотель философияны жүйелі ғылым деңгейіне көтеріп, ұғымдық аппаратын тереңдетті.
3) Римдік–эллиндік кезең
Б.з.д. III ғ. соңы – б.з. III ғ. басы. Стоиктер, скептиктер, эпикуршылдар алға шықты; философия өмір сүру өнеріне айналды.
Сократқа дейінгі философия: табиғатты түсіндірудің үлкен тәжірибесі
Милет мектебі: алғашқы материалистік бағдар
Милет — сауда, теңіз қатынасы және мәдениет дамыған ірі орталық болды. Мұндай орта Фалес, Анаксимандр, Анаксимен сияқты ойшылдардың ғылыми қызығушылығын кеңейтіп, математика, география, астрономия салаларындағы ізденістеріне серпін берді.
Фалес
б.з.д. 624–547 жж.
Аңыз бойынша «жеті данышпанның» бірі. Мысыр мен Вавилонда математика және астрономиямен танысқан. Күн тұтылуын алдын ала болжағаны туралы дерек айтылады (б.з.д. 585–584 жж.). Ол заттардың көптүрлілігінен бірегей бастапқы негіз іздеп, дүниенің түп бастамасы — су деп түсіндірді: «бәрі судан пайда болады, бәрі қайтадан суға айналады».
Анаксимандр
шамамен б.з.д. 610–546 жж.
Дүниенің негізін белгілеу үшін философияға архэ ұғымын енгізді. Түп бастаманы апейрон (шексіз, анықталмаған нәрсе) деп санады. Апейроннан ыстық пен суықтың қарама-қарсылығы туып, олардың күресі космосты қалыптастырады: ыстық — от ретінде, суық — аспан мен жер ретінде көрініс береді.
Космологиялық түсінігінде Жер жазық цилиндр тәрізді және Ғаламның ортасында орналасқан; оның төңірегінде Күн, Ай және жұлдыздар сақина тәрізді айналады. Тарихта алғашқылардың бірі болып эволюция идеясын ұсынғаны айтылады: адам балықтан шыққан.
Анаксимен
шамамен б.з.д. 588–525 жж.
Барлық нәрсенің бастамасы — ауа. Ауа шексіз, мәңгі және қозғалыста болады: қоюланғанда бұлтқа, суға, жер мен тасқа айналады, ал сейілгенде отқа айналады. Мұнда санның сапаға ауысуы туралы идея аңғарылады.
Гераклит: өзгеріс және логос
Гераклит
шамамен б.з.д. 544–483 жж.
Гераклит дүниенің негізін от деп білді: ол әрдайым қозғалыста, өзгерісте. Космос ешбір құдай да, адам да жаратпаған — ол қашаннан бар және мәңгілік от ретінде «тұтанып», «өлеусіреп» тұрады. Заттардың бәрі қажеттілікке сай оттан туындайды; бұл қажеттілік пен тәртіпті ол логос деп атады.
Гераклиттің әйгілі қағидасы: «Бір өзенге екі рет түсе алмайсың» — болмыстың үздіксіз жаңарып отыратынын білдіреді.
Ол дүниені тануға болады деп сенді, бірақ ақиқатқа жетудің қиын екенін де ескертті: «табиғат жасырынуды ұнатады».
Пифагоршылдар: «бәрі — сан»
Пифагоршылдар мектебі б.з.д. VI ғасырдың екінші жартысында қалыптасты. Негізін қалаушы — Пифагор. Олар дүниенің түп негізін сан арқылы түсіндіруге тырысты: сан — негіз, сан — үйлесім мен қатынастардың өлшемі.
Сандық қатар және құрылым
Бірліктен ондыққа дейінгі қатар әлем көптүрлілігінің түп қалыбы саналды. Жұп пен тақ сандар, «үшбұрышты» және «тікбұрышты» сандар сипатталды.
Музыка және космос
Музыкалық интервалдар туралы ілімінде акустика мен аспан механикасының математикалық негіздері көрініс тапты.
Элей мектебі: болмыс және қозғалыс мәселесі
Элей мектебі (б.з.д. VI–V ғғ.) оңтүстік Италиядағы Элей қаласында пайда болды. Негізгі проблемасы — болмыс. Өкілдері: Ксенофан, Парменид, Зенон, Мелисс.
Ксенофан
Мифологияны сынағандардың бірі: адамдар Құдайды өздеріне ұқсатып жасайды; егер жануарлар сенсе, Құдайды өз бейнесінде елестетер еді, дейді. Болмысты біртекті, өзгеріссіз деп түсіндіруге ұмтылды; дүниенің жер мен судан пайда болғанын да айтқан.
Парменид
«Болмыс» ұғымын философияда айқын қолданғандардың бірі. Дүниені қозғалмайтын, тұтас, «толтырылған шар» ретінде елестетті. Сезімге сенімсіздік танытып, пайымдық білімді жоғары қойды: болмыс — бар нәрсе, демек ол туралы ойлауға және зерттеуге болады.
Зенон және апориялар
Қозғалыс пен көптік туралы пікірталаста қайшылықты «теріс формада» көрсету әдісімен танылды. «Ахилл және тасбақа», «Жебе» секілді апорияларында қозғалыстың ұғымдық қиындықтарын ашады: қашықтықты өту үшін алдымен оның жартысын, жартысының жартысын — осылай шексіз бөлуге болады; демек қозғалыстың басталуы күмәнді болып көрінеді.
Демокрит: атомдар және таным
Демокрит
б.з.д. 460–370 жж.
Демокрит атомдық көзқарастың негізін салушылардың бірі. Дүниенің бастамасы ретінде атом мен бос кеңістікті алға тартады. Атомдар бос кеңістікте үздіксіз қозғалып, қосылып-ажырау арқылы заттар мен құбылыстарды түзеді.
Таным туралы: дүниені танып-білудің екі түрін ажыратады — сезім арқылы және ақыл арқылы. Сезім мүшелері бәрін түгел қамти алмайды; өте ұсақ нәрселерді адам ақылмен ғана ұғынады.
Софистер: шешендік, релятивизм және софистика
Софистер — даналық пен шешендікті кәсіби түрде үйреткен ұстаздар. Олар халыққа риторика мен философияны оқытудың мәдениетін қалыптастырды. Ортақ белгілері: дінге сын көзбен қарау, табиғат құбылыстарын ұтымды түсіндіруге ұмтылу, этикалық және әлеуметтік релятивизм.
Софистика
Дауласу немесе дәлелдеу барысында сырттай дұрыс көрінетін, бірақ мәні қисынсыз айлаларды (софизмдерді) саналы түрде қолдану тәсілі. Осы себепті Аристотель оларды «жалған даналық ұстаздары» деп сынаған.
Классикалық кезең: философияның жүйеге түсуі
Антикалық философияның классикалық кезеңі — ерте грек ойының кемелденген шағы. Платон мен Аристотель өздеріне дейінгі ілімдерді жинақтап, философияны біртұтас жүйе ретінде дамытуға ықпал етті.
Сократ
шамамен б.з.д. 469–399 жж.
Сократ ілімі натуралистік бағдардан этикалық-антропологиялық мәселелерге бет бұрған өтпелі кезеңді көрсетеді. Ол әлемнің физикалық құрылымын толық танып-білу қиын деп санап, адамның басты міндеті — өзін тану екенін айтты: «Өзіңді таны».
Сократтың әдісі — майевтика: сұрақ қою арқылы сұхбаттастың пікіріндегі қайшылықтарды ашып, ұғымды айқындауға жетелеу. Оның этикасы рационалды: адам қателікті білместіктен жасайды, ешкім әдейі зұлымдықты таңдамауы тиіс.
«Менің білетінім — ештеңе білмейтіндігім» қағидасы адамның өзін-өзі сынай отырып тануына шақырады.
Платон
б.з.д. 428/427–348/347 жж.
Платон — объективті идеализмнің негізін қалаушы. Ол сезім арқылы қабылданатын заттар әлеміне идеялар әлемін (эйдостарды) қарсы қойды. Идеялар табиғат пен қоғамға тәуелсіз, мәңгілік әрі өзгермейді; ал нақты заттар — сол идеялардың «көшірмесі», «көлеңкесі».
Жан тәнге тәуелсіз және мәңгілік деп түсіндіріліп, тәннен ажыраған соң өз «идеялар әлеміне» қайта оралады деген ой айтылады. Платонның жүйесі кейінгі философияның дамуына терең ықпал етті.
Аристотель
б.з.д. 384–322 жж.
Аристотель — логика мен көптеген ғылым салаларының негізін қалаған энциклопедист ғалым. Ол 335 ж. Афиныда өз мектебін — Ликейді ашты. Платонның «денесіз форма» туралы тұжырымдарын сынға алғанымен, идеялизм мен материализмнің арасында аралық ұстанымда болды.
Философияны үш салаға бөлді: теориялық (болмыс, себептер, түп негіз), практикалық (адам әрекеті), поэтикалық (шығармашылық). Табиғатты материя мен форманың өзара ауысуы ретінде қарастырды және қозғалыстың түп негізін «өзі қозғалмайтын қозғаушыға» тірейді.
Римдік–эллиндік кезең: философия және «қалай өмір сүру керек?» сұрағы
Платон мен Аристотельден кейін философияның беделі өсіп, эллиндік мәдениет Жерорта теңізі аймағына кең тарады. Александр Македонский жорықтары жаңа мәдени орта қалыптастырды, ал адамдар үшін философия барған сайын ақиқаттың абстрактілі өлшемінен гөрі өмірді дұрыс құру өнеріне айналды.
Осы дәуірде басты мәселе «ақиқатқа жетудің жолы» ғана емес, ең алдымен: «қалай жақсы өмір сүруге болады?» деген сұрақ болды. Осы сұрақ төңірегінде стоиктер, эпикуршылдар және скептиктер өз жауаптарын ұсынды.
Негізгі ағымдар: стоицизм және эпикуршылдық
Стоиктер: ықпал ете алмайтын нәрсеге сабыр
Егер өмірдегі оқиғаларға салқынқанды қарап, олардың бәрін толық бақылауға ала алмайтыныңызды түсінсеңіз, бұл ұстаным стоицизмге жақын. Стоик үшін өзгерте алмайтын нәрсеге күйіп-пісудің қажеті жоқ; маңыздысы — ішкі беріктік пен парасат.
Мектеп туралы
Стоиктер мектебінің негізін салған — Китиондық Зенон. Ірі өкілдері: Сенека, Эпиктет, Марк Аврелий. Негізгі идеясы — сыртқы әсерлердің құлы болмау, табиғатпен үйлесімде өмір сүру.
Сенека
Римдік стоицизмнің көрнекті өкілі (б.з. 4–65 жж.). Негізінен этикалық-ғибраттық мәселелерге ден қойды: дұрыс моральдық шешім рухтың тыныштығына жеткізеді деп санады. Оның ойлары христиандық этикаға да ықпал етті.
Марк Аврелий
Рим императоры әрі стоик ойшыл (121–180 жж.). «Өзіме арнаймын» еңбегінде адамды өзіне терең үңілуге, құндылық тұрғысынан тазаруға шақырады. Оның көзқарастарында діни-мистикалық реңк басым.
Эпикуршылдар: бақыт және атараксия
Эпикуршылдар мектебінің негізін салған — Эпикур, ірі өкілі — Лукреций Кар. Мектеп «эпикур бақшасы» деп те аталды: шәкірттер сол бақшада жиналып, білім алып, өмір сүрген.
Эпикур үшін өмірдің мәні — бақыт, ал бақыттың өзегі — жан тыныштығы (атараксия).
Танымның мақсаты
Таным адамды надандықтан, негізсіз сенімдерден, құдайдан және өлімнен қорқудан арылтуы керек. Мұндай қорқыныштардан босамайынша, шынайы бақытқа жету мүмкін емес.
Эпикурдың ойынша, Құдай адам өміріне тікелей араласпайды; сондықтан бұл тақырыпқа шамадан тыс алаңдау — адамның ішкі тыныштығын бұзатын фактор.
Ой түйін
Эллиндік дәуір философиясы адамның ішкі еркіндігін қорғауға бағытталды: бірінде — төзім мен парыз, екіншісінде — тыныштық пен қорқыныштан арылу.
Скептиктер туралы қысқаша
Бұл кезеңде скептиктер де ықпалды болды: олар даулы мәселелерде асығыс қорытындыдан сақтануға, пайымдауды уақытша тоқтата тұруға бейім келді. Мақсат — жан тыныштығын сақтай отырып, дәлелдің салмағын таразылау.
Қорытынды мазмұн
- Ерте грек ойшылдары табиғаттан бастама іздеп, натурфилософияны қалыптастырды.
- Милет мектебі — алғашқы бастаманы (су, апейрон, ауа) табиғи негіздер арқылы түсіндіруге ұмтылды.
- Гераклит өзгеріс идеясын, Элей мектебі болмыс туралы қатаң рационализмді тереңдетті.
- Классикада Сократ, Платон, Аристотель философияны жүйелеп, этика мен таным теориясын жаңа деңгейге көтерді.
- Эллиндік дәуірде философия «қалай өмір сүру керек?» сұрағына практикалық жауап беретін ілімге айналды.