Психологтар мен педагогтар әрбір баланың бойында шығармашылық потенциалы бар деп санайды, шығармашылық
Шығармашылық — адам болмысының өлшемі
Психологтар мен педагогтар әрбір баланың бойында шығармашылық потенциал бар деп санайды. Шығармашылық — адамзат өмірінің маңызды өлшемі, адамның табиғи болмысының айқын таңбасы.
Күнделікті өмірде де, педагогикалық тәжірибеде де шығармашылық «аспаннан жерге түсу», яғни уақыт талабына бейімделу және үйреншікті шектеулерден өту қажеттігін алға тартады.
Шығармашылық қабілет қалай қалыптасады?
1) Оны «тек түсіндіру» жеткіліксіз
Шығармашылық қабілеттілікті жай ғана білім немесе икемділік ретінде жеткізу мүмкін емес. Қазіргі түсінік бойынша ол — мұғалім мен оқушы арасындағы бірлескен тәжірибелік-шығармашылық іс-әрекет барысында ашылатын құбылыс.
2) Шынайы шығармашылық «доминанта» құрады
Бір саладағы шынайы шығармашылық адамның психологиялық доминантасын қалыптастырып, тұлғаны тұтастай баурап әкетуі мүмкін. Сондықтан жалпы білім жүйесінде шығармашылықпен айналысу — балаға берілетін маңызды қолдау: өз-өзіне үңілу, музыкамен айналысу, жан тәжірибесін сезіну сияқты бағыттар осыған жатады.
Теплов көзқарасы: қабілет — психологиялық сапа
Б.М. Теплов қабілеттілікті адамның психологиялық қасиеті ретінде сипаттай отырып, оны белгілі бір іс-әрекеттің нәтижелілігімен және сол іс-әрекетті меңгеру үдерісімен байланыстырды. Музыкалық шығармашылық контекстінде қабілет — сапалы музыканың тууына, өзгеруіне және дамуына ықпал ететін ішкі мүмкіндік.
Теплов Н.А. Римский-Корсаковтың балалық шағын сипаттағанда, болашақ композитордың музыкалық сабақтарға аса зейіні болмағанын, бірақ қабілеттілігінің арқасында жұмысы нәтижелі болғанын атап өтеді.
Қабілет компоненттері және олардың бірлігі
Дәстүрлі психологияда қабілет — бірнеше психологиялық сапалардың үйлесуі ретінде қарастырылады. Бұл компоненттердің әрқайсысы әрекет талаптарына сәйкес келіп, белгілі бір деңгейде «жеке қабілет» ретінде де көріне алады. Дегенмен шешуші нәрсе — олардың бірлігі мен тұтастығы: осы тұтастық адамның көркемдік, музыкалық, бейнелеушілік немесе басқа да қабілеттерінің сапалық сипатын айқындайды.
Елестету
Көзге елестету қабілетінің дамуы көркем ойлауға тірек болады.
Сезіну
Табиғатты сезіну — тәжірибені тереңдетіп, эмоциялық дәлдікті күшейтеді.
Бағыттылық
Тұлғалық бағыттылық қабілеттердің қай арнаға ұштасатынын айқындайды.
Римский-Корсаков мысалы: әлемді «музыкалық» сезіну
Теплов Римский-Корсаковқа музыкалық мінездеме бергенде оның көзге елестетуі дамығанын, табиғатты сезінуі мықты болғанын көрсетеді. Ең маңыздысы — бұл сапалардың өзі ғана емес, олардың музыкалық сипат алуы: оның елестетуі де, табиғатты сезінуі де «музыкалық» болды.
Екі маңызды кезең
- Белгілі бір әрекетке ғана емес, өмір тұтастығына қатысты ерекше қатынастың қалыптасуы.
- Тұлғаның жалпы бағыттылығының орнығуы: адам үшін әлемнің басым мәнге айналуы және психикалық сапалардың шығармашылық қабілет деңгейіне көтерілуі.
Эстетикалық қатынас — алмастырылмайтын негіз
Шығармашылық қабілетке келсек, адамның психикасындағы әрекет талаптары оның «Мен» ұстанымымен ұштасып, өзіндік шығармашылық қабылдауға айналады. Бұл — қоршаған әлемге ерекше эстетикалық, көркемдік қатынас. Дәл осы қатынас түрлі көркем шығармашылық қабілеттерінің негізін қалайды.
Эстетикалық тәжірибені басқа тәсілмен «ауыстыру» мүмкін емес. Онсыз құнды көркем туынды тумайды.
Өнер педагогикасының бірінші мақсаты
Сондықтан әлемге деген эстетикалық қатынасты дамыту мен ояту — өнер педагогикасының бірінші мақсаты. Бұл мақсат әртүрлі өнер салаларындағы мақсатты іс-әрекет арқылы жүзеге асады.
Зерттеушілердің пайымдауынша, әлеммен эстетикалық қатынас орнатуда әр адамда, әр балада өзіндік потенциал бар. Сол себепті бұл мәселені балалық шақта қабылдап, оны жалпы білім беру кеңістігінде жүйелі түрде іске асыруға болады.
Түйін
Шығармашылық қабілет — оқыту арқылы ғана берілетін дағды емес; ол тұлғаның бағыттылығы, әлемді эстетикалық тұрғыда сезінуі және бірлескен шығармашылық тәжірибе арқылы ашылатын тұтас психологиялық құбылыс.