Еңбек ұжымының құқықтық мәртебесі
Еңбек құқығының субъектілері
Қазіргі кезде еңбек құқығы қатынастарына субъектілер ретінде еңбекке қабілетті азаматтар, ұйымдар, еңбек ұжымдары, кәсіптік одақтар және мемлекеттік органдар қатысады. Еңбек құқығының субъектісі болу үшін аталған субъектілердің барлығы заңға сәйкес арнайы қасиетке — құқықтық мәртебеге ие болуы тиіс.
Құқықтық мәртебенің негізгі элементтері
- Еңбекке құқық қабілеттілігі — еңбек құқықтары мен міндеттерін иелену қабілеті.
- Негізгі (статуттық) еңбек құқықтары мен міндеттері — еңбек қатынастарындағы базалық құқықтық мүмкіндіктер мен талаптар.
- Заңды жалпы және арнайы кепілдіктер — құқықтар мен міндеттердің орындалуын қамтамасыз ететін механизмдер.
- Жауапкершілік — еңбек құқық бұзушылықтары үшін заңда көзделген салдар.
Еңбекке құқық қабілеттілік
Еңбекке құқық қабілеттілік — еңбек заңнамасында танылған еңбек құқықтары мен міндеттерін иелену қабілеті. Ол адамның еңбек құқығы қатынастарына қатысушы болудың теориялық мүмкіндігін білдіреді.
Еңбекке әрекет қабілеттілік
Еңбекке әрекет қабілеттілік — нақты құқықтық қатынастардың мазмұнын құрайтын субъективтік құқықтар мен міндеттерді өз әрекеті арқылы жүзеге асыру қабілеті.
Қызметкердің негізгі міндеттері
- Еңбек тәртібін сақтау міндеті.
- Еңбек нормасын орындау міндеті.
- Сеніп тапсырылған мүлікті сақтау міндеті.
Құқықтарды қамтамасыз етудің жалпы және арнайы кепілдіктері
Жалпы және арнайы кепілдіктер Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңдарында бекітіледі. Олар еңбек құқығы субъектілерінің құқықтары бұзылмауына және қорғалуына бағытталған.
- Құқық бұзушылықтардың алдын алады.
- Міндетті тұлғалардың әрекет ету шектерін белгілейді.
- Құқықтарды бұзатын әрекеттерге шағымдануға мүмкіндік береді.
- Кінәлі тұлғалардың әрекеттерінен келген материалдық зиянды өтеуді қамтамасыз етеді.
Еңбек құқығы субъектілерінің түрлері
Азаматтар
Азаматтар еңбек құқығының субъектілері ретінде жалданбалы қызметкерлерге, кәсіпкерлерге және жұмыс істейтін меншік иелеріне бөлінеді. Жалданбалы қызметкерлер, өз кезегінде, жұмысшыларға, инженерлік-техникалық құрамға, қызметшілерге, жұмыс істейтін зейнеткерлерге және өзге де санаттарға жіктеледі.
Азамат еңбек құқығының субъектісі ретінде танылуы үшін еңбекке қатысты іс жүзіндегі қабілеттілікке ие болуы қажет. Ол қабілеттілік пайда болған сәттен бастап қана азамат еңбек қатынастарына толыққанды қатыса алады.
Жас ерекшелігі талаптары
- Еңбек заңнамасына сәйкес, әдетте, 16 жасқа толған азаматтарды жұмысқа қабылдауға болады.
- Жекелеген жағдайларда 15 жастағы, ал ерекше жағдайларда 14 жастағы жасөспірімдерді жұмысқа алуға рұқсат етіледі.
Жұмыс берушілер
Еңбек заңнамасының нормаларына сәйкес, жұмыс беруші — қызметкермен еңбек шартын жасасқан және оған жұмыс берген жеке немесе заңды тұлға.
Жұмыс берушілердің жіктелуі
- Жеке тұлғалар.
- Коммерциялық ұйымдар.
- Коммерциялық емес ұйымдар.
- Мемлекеттік кәсіпорындар.
Еңбек ұжымы
Еңбек ұжымы — жеке еңбек шарттарының негізінде белгілі бір ұйым шегінде бірлескен еңбек қызметін жүзеге асыратын адамдардың бір жұмыс берушімен ерікті түрде бірігуі.
Кәсіптік одақ ұйымдары
Кәсіптік одақ ұйымдары еңбек құқығының ерекше субъектілері болып саналады. Олардың мәртебесі заңнамада айқындалып, кәсіптік одақтардың жалпы құқықтары мен әрекет қабілеттілігі, негізгі құқықтары мен міндеттері, сондай-ақ оларды жүзеге асыру кепілдіктері бекітіледі.
Мемлекеттік органдар
Мемлекеттік басқару және бақылау функцияларын орындайтын мекемелер мемлекеттік органдар деп аталады. Олар белгіленген тәртіп бойынша құрылады және еңбек қатынастары саласында реттеу мен қадағалау міндеттерін атқарады.
Деңгейлері
- Республикалық.
- Аймақтық.
- Жергілікті.