Қара қытайлар

940 (942) жылы Сатұқ Боғра хан Баласағұн билеушісін құлатып, өзін жоғарғы қаған деп жариялады. Осы сәттен бастап Қарахан мемлекетінің тарихы басталды. Мемлекеттің құрылуы мен ерте дамуында қарлұқ конфедерациясы тайпалары шешуші рөл атқарды.

X ғасырдың соңына қарай Қарахандар иелігі батыста Амудария мен Сырдария арасындағы Мәуереннахрдан бастап, шығыста Жетісу мен Қашғарға дейін созылды. Алайда шекаралары тұрақсыз болып, ел ішінде көптеген еншіліктер қалыптасты. Еншілік иелерінің құқығы кең болды: өз атынан теңге соқтырып, кейде лауазым атауларын да өзгерте алатын.

Құлдыраудың басты себептерінің бірі — қидан мемлекетінің құрылуы және оның белсенді әскери-сыртқы саясаты болды. 1141 жылы Қарахан–Салжұқ әскерлері талқандалғаннан кейін, Қарахан мемлекетінің екі хандығы да қарақытайлардың ықпалына өтті.

1210 жылы шығыс Қарахандар әулеті наймандармен соғыста жеңілді. 1212 жылы Хорезм шах Мұхаммед батыс қағанаттың соңғы қағаны — самарқандық Османды өлтірді; көп ұзамай Қарахандардың Ферғана тармағы да жойылды. Осылайша Қарахан әулетінің мемлекеті тарих сахнасынан кетті.

Қидандар (цидань, кита, хита) жазба деректерде б.з. IV ғасырынан бастап монғол тілді тайпалар ретінде кездеседі. Олар Қытайдың солтүстігінде — Маньчжурия мен Уссури өлкесі маңында өмір сүрді. 924 жылы Алтайдан Тынық мұхитқа дейінгі кең аумақ Ляо империясының қоластына өтті.

1125 жылы Сунь Қытайы мен чжурчжень мемлекетінің біріккен күштері Ляо империясын құлатты. Қидандардың бір бөлігі бағынса, енді бір бөлігі Елюй Даши басқаруымен батысқа қарай көшіп, Енисей қырғыздарының жерін басып өтіп, Еміл өзені бойына жетіп, қала салды. Жетісудың бір бөлігіне орнығып, жергілікті түркі тілдес халықпен араласуы нәтижесінде олар қарақытайлар атала бастады.

Бірінші гүрхан Елюй Даши 1143 жылы қайтыс болды. 1169 жылы билікке оның баласы Елюй Чжилугу келді. Христиандықты ұстанған ол мұсылман дініне қарсы саясат жүргізіп, Жетісудағы мұсылман халықтың наразылығын күшейтті.

1208 жылдан бастап Жетісуға қоныс аударған найман тайпалары өңірдегі тұрақсыздықты күшейтті. Аймақ өзара қақтығыстар мен діни қозғалыстар орталығына айналып, бұл жағдай 1218 жылға дейін — Шыңғыс хан әскері келгенге дейін созылды.

Қимақтар VII ғасырдағы қытай деректерінде кездеседі; синологтар оларды «яньмо» тайпасымен байланыстырады. 840 жылы Орталық Моңғолиядағы Ұйғыр қағанаты ыдырағаннан кейін оның құрамындағы бірқатар тайпалар (еймұр, баяндұр, татар) қимақ бірлестігінің өзегіне қосылды.

Сол кезеңде жеті тайпадан тұратын қимақ федерациясы қалыптасты: еймұр, имек, қыпшақ, татар, баяндұр, ланиказ, ажлар. Қимақ билеушісінің ертеректегі титулы «байғу» болса, IX ғасырдың соңы мен X ғасырдың басында қағанат орныққаннан кейін жоғарғы лауазым қаған атауымен белгіленді.

Қимақ қағанының Ертіс бойындағы ордасы Қимеқияға (Имеқияға) апаратын керуен жолдарымен байланысып жатты. XI ғасырдың басында қағанат күйреді. Негізгі себептер: қыпшақ хандарының орталықтан бөлінуге ұмтылысы, ішкі тартыстардың күшеюі және Орталық Азия көшпелілерінің жаппай қозғалысы.

IX–X ғасырларда Сырдарияның орта және төменгі ағысында, сондай-ақ Батыс Қазақстанды қамтыған аумақта оғыз тайпаларының саяси бірлестігі қалыптасты. «Оғыз» терминінің этимологиясы толық анықталмаған. Махмұд Қашғари мен Марвази еңбектерінде оғыз құрамындағы ру-тайпалар аталады: қынық, баят, язғыр, имур, қарабулақ, тутырқa және басқа да топтар.

Оғыздар екі экзогамды фратриядан тұрды: бозоқ және үшоқ (учук). VIII ғасырдың ортасында түргеш мұрасы үшін қарлұқтармен болған күрес нәтижесінде оғыздардың бір бөлігі Жетісудан Шу алқабына ауысып, «Көне Гузия» аталған ордасын құрды.

Оғыздардың этникалық құрамына Сырдария алқабы мен Арал–Каспий далаларының ежелгі үнді-еуропалық және финн-угорлық компоненттері, сондай-ақ Жетісу мен Сібірден келген бірқатар тайпалар кірді. Бұл қауымдастықтың қалыптасуы ұзақ әрі күрделі үдеріс болды.

IX ғасырдың соңы мен XI ғасырдың басында оғыздар Сырдың төменгі ағысынан Еділдің төменгі бойына дейінгі орасан аумақты мекендеді. Олар туралы алғашқы деректер араб авторларында, соның ішінде әл-Якубиде (IX ғ.) кездеседі.

Діни тұрғыда оғыздар арасында ежелгі наным-сенімдер мен бақсы-балгерлер ықпалы сақталды, алайда уақыт өте ислам діні де тарай бастады. Оғыз мемлекеті Еуразияның саяси және әскери тарихында айрықша орын алды: 965 жылы Киев Русімен одақтасып Хазар қағанатын талқандады, 985 жылы орыс кінәздарымен бірлесіп Еділ Булғариясына жорық жасады.

X–XI ғасырларда мемлекет дағдарысқа ұшырады. Бұған алым-салыққа қарсы көтерілістер, салжұқтармен және қыпшақтармен үздіксіз соғыстар әсер етті. XI ғасырдың ортасында оғыз мемлекеті біржола құлады: бір бөлігі Шығыс Еуропа мен Кіші Азияға, бір бөлігі Мәуереннахрдағы Қарахандар мен Хорасандағы селжұқтарға, қалғандары Дешті-Қыпшақ тайпалары арасына сіңді.

Орта ғасырлардағы Қазақстан аумағы — қала мәдениеті мен көшпелі дәстүр тоғысқан, білім мен руханияттың жаңа деңгейге көтерілген кеңістік. Исламның орнығуы, жазудың дамуы және халықаралық сауда байланыстары ғылым мен әдебиетке серпін берді.