Түрік халқы туралы қазақша реферат
Тарихи қалыптасу және атаулар
Түрік халқының тарихы көптеген халықтардың мәдениетімен, тілдерімен және тағдырларымен біте қайнасқан күрделі оқиғаларға толы. Әртүрлі дәуірлерде Византия ықпалы, араб әлемінің білім-ғылымы және түркі тайпаларының жауынгерлік дәстүрі тоғысып, біртұтас қоғамдық-мәдени кеңістік қалыптастырды.
«Түрік» атауы көне түркі сөзінен тарайды. Тарихи деректер мен ауызекі қолданыста бұл қауымға қатысты әртүрлі атаулар кездеседі: түріктер, месхетин түріктері, алхалцих түріктері, Кавказ түріктері және басқа да нұсқалар.
Географиялық түйін
Месхет жотасы ауданы ұзақ уақыт бойы грузин патшалықтары мен түрік сұлтандары ықпалының шекаралық белдеуі болды.
Тарихи серпін
XIII ғасырдағы моңғол шапқыншылығы мен 1395 жылғы Темір жорығы өңірдегі қоныс аудару үдерістерін күшейтті.
Этногенез және Месхетиядағы үдерістер
Түріктердің этногенезі, мәтінде келтірілген дерекке сәйкес, екі негізгі компоненттің ықпалымен түсіндіріледі: Азия мен Кавказ өңірінде ерте кезеңнен көрінген түркі элементі және ІІ ғасырдан бастап аймақтағы месхтардың (грузиндік тайпалардың) тарихи қабаты.
1555 жылы Самцхе-Саатабаго Осман империясы құрамына өткеннен кейін Месхетия османдық ықпал аймағында қалып, деректерде Ахыска атауымен кеңірек таныла бастады. Түріктер мен жергілікті тұрғындардың сіңісуі діни және тілдік бағытта да жүрді: мұсылмандыққа өту ынталандырылды, ал түрік тілі аралас аймақтарда ұлтаралық қатынас тіліне айналды.
Тіл туралы
Түрік тілі түркі тілдерінің оғыз тобына жатады. «Түрік» және «түркі» сөздерінің көптеген тілдерде ұқсас айтылуына байланысты, кейде түрік тілі анатолы түрік тілі деп те аталады. 1918–1923 жылдардағы кемалистік революцияға дейін және республика жарияланғаннан кейін бір кезеңде осман тілі атауы қолданылған.
XIX ғасырда және XX ғасырдың бірінші ширегінде аймақ демографиясы өзгеріп, мұсылман қауымның үлесі біртіндеп артты. 1930-жылдардың соңына қарай «түрік-месхетиндер» (Ахыска түріктері) деген атау орнықты, ал православиелік жергілікті месхетиндер оларды жиі «түріктер» деп атаған.
Дәстүрлі мәдениет: асхана, киім, тұрмыс
Тағам
Түрік асханасы алуан түрлі әрі бай. Ет тағамдарында сиыр мен қой еті кең қолданылады, ал кебабтың көптеген түрі дәмдеуіштердің молдығымен ерекшеленеді. Жеңіл ас ретінде көкөніс-жеміс салаттары, ірімшік, жүзім жапырағына оралған күріш және басқа да тіскебасарлар ұсынылады.
Қамыр тағамдарының ішінде қабат-қабат етіп әзірленетін бәліштер кең таралған: ішіне ірімшік, дәмдеуіш, ет немесе балық салынады.
Тәтті және сусын
Тәттілердің орны ерекше. Жұқа қабатталған қамырдың арасына жаңғақ пен шекілдеуік үгіндісі салынатын көпқабатты бахлава (пахлава) кең танымал.
Ұлттық сусын ретінде рақы (анис арағы) аталады; оны сумен араластырып «арыстан сүті» деп те сипаттайды.
Киім
Қазіргі киім үлгілері заманға сай болғанымен, кейбір қарт адамдар дәстүрлі бас киімдерді (шалма, тақия) киеді. Әйелдердің киімінде ұлттық нақыш көбірек сақталған: шәлі, ұзын әрі қарапайым көйлек, сыртқа шыққанда денені жабатын ұзын киімдер.
Ауылдық ортада ұлттық үлгілер жиірек ұшырасады: орамал және кең, ұзын көйлек сияқты элементтер тұрақты сақталған.
Қуғын-сүргін және депортация
1928–1937 жылдары Ахыска түріктері репрессияға ұшырады. Ұлы Отан соғысы басталғанда ер адамдар майданға жұмылдырылды: деректе 40 мыңнан астам адамның аттанғаны, олардың 26 мыңы соғыстан оралмағаны айтылады.
1944 жыл: күштеп көшіру
1944 жылдың қысында Ахыска түріктері Грузияның оңтүстік және оңтүстік-батыс шекаралық аудандарынан Орта Азия мен Қазақстанға күштеп көшірілді. Барлығы 115,5 мың адам депортацияланған, олардың 17 мыңы жол азабынан қаза тапқаны көрсетіледі. Көшірілгендердің басым бөлігі — әйелдер, балалар және қарттар.
1944–1956 жылдары жер аударылғандар комендатура тәртібімен өмір сүрді: бір ауылдан екіншісіне шығудың өзі шектелді. Бұл кезең халықтың бытырап кетуі, дәстүр мен тілден айырылу қаупін күшейтті. Соған қарамастан, қауым жаңа ортаға бейімделіп, мәдениетін сақтауға күш салды.
Деректе қазақ халқының жер аударылғандарды жылы қабылдап, соғыстан кейінгі қиын жылдары қолдан келген көмегін көрсеткені ерекше аталады: баспана беріп, барын бөліскені қауымның аман қалуына маңызды тірек болған.
Қазақстандағы демография және өзіндік сәйкестік
1956 жылы арнайы жүріп-тұру шектеуі алынғаннан кейін, қауымның бір бөлігі Кавказға оралуға талпынды. Алайда Кеңес Одағы тараған соң да Ахыска түріктерінің барлығы бірдей тарихи отанына қайта алмады: Грузия шекарасы көпшілік үшін жабық болды. Түркияға қоныс аудару мүмкіндігі болғанымен, ол Ахыска түріктері үшін туған жер саналмайды. Сөйтіп, көптеген отбасы Қазақстанда түбегейлі орнығып қалды.
Санақ және дерек
Ресми мәлімет бойынша (01.01.2005 ж.) Қазақстанда 84 000 түрік тұрған. Мәтінде нақты саны 150–200 мың болуы мүмкін екені де айтылады.
Құжаттағы сәйкессіздік
Кейбір азаматтардың төлқұжатында ұлты әзірбайжан деп көрсетілуі тоталитарлық жүйенің салдары ретінде түсіндіріледі. Бұл жағдай нақты есеп жүргізуді қиындатқан.
Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейін Ахыска түріктері ұлттық кемсітушілік мәселелерінен арылып, қоғамдық-мәдени өмірін ашық түрде дамытуға мүмкіндік алды.
Қоғамдық ұйымдар, білім және мәдени жаңғыру
1991 жылдың ақпанында Алматыда республикалық ұйым ретінде Түркия түріктері қоғамы құрылды. Оның мақсаты — ұлтаралық келісімді нығайту, мәдениеттердің өзара байытуын қолдау, түріктердің дәстүрі мен тілін сақтау және жастарды отансүйгіштікке тәрбиелеу.
1996 жылы «Ахыска» қоғамдық ұйымы Түрік ұлттық орталығы ретінде қайта тіркеліп, төрағалыққа Қурдаев Тофик Ашимұлы сайланды. Кейін филиалдар ашылып, ана тілін үйрететін сыныптар мен жексенбілік мектептер іске қосылды; ұлттық ән-би ұжымдары құрылып, фестивальдер өткізу жолға қойылды. 1999 жылдан бастап қоғамдық бірлестікті Қасанов Зиядин Исмиханұлы басқарды.
Білім беру бастамалары
- Алматы облысының 12 мектебінде түрік тілі сабағы өтеді (диаспора шоғырланған жерлерде).
- Оқулықтар мен әдістемелік құралдар Түркия елшілігінің қолдауымен жеткізіледі.
- Жыл сайын 15–20 жас Түркиядағы жоғары оқу орындарына оқуға жіберіледі.
- №99 Алматы мектебі базасында мұғалімдерге арналған семинарлар ұйымдастырылады, оқытушылар тағылымдамадан өтеді.
Спорт және қауымдастық
Орталықта Ахыска футбол клубы құрылып, Қазақстан чемпионатының 2-лигасы турниріне қатысады. Жыл сайын гюреш күресінен турнир, сондай-ақ жасөспірімдер мен ересектер арасында футбол чемпионаттары өткізіледі.
Мәдени медиа
2000 жылдан бастап «Ахыска» газеті қазақ, түрік және орыс тілдерінде шығады. Сондай-ақ түріктердің тұрмыс-тіршілігі мен салт-дәстүрі туралы деректі фильмдер түсіріліп, авторлар мен өнерпаздарды қолдау бастамалары жүзеге асады.
Мико ұлттық театрының құрылуы мәдени және рухани дәстүрлерді жаңғыртудағы маңызды кезең ретінде сипатталады. Театр труппасының қатысуымен «Тәтті бұлақ» атты көркем фильм түсірілді, кейін «Қарыз» атты екінші фильмнің түсірілімі аяқталғаны айтылады.
Алматы облысы, Қарасай ауданы: шоғырланған аймақтың тәжірибесі
Қазақстандағы түрік диаспорасы көбірек шоғырланған ірі аймақтардың бірі — Алматы облысының Қарасай ауданы. Мәтіндегі дерек бойынша, бұл ауданда шамамен 16 мың түрік тұрады. Аудандық түрік мәдени орталығын заңгер, ҚР Адвокаттар одағының мүшесі Камилов Илимдар Әлиұлы басқарады.
Іс-шаралар
Ауданда фестивальдер, көрмелер, жарыстар, концерттер, телекөпірлер және спорттық бәсекелер тұрақты өткізіледі.
Өнер ұжымдары
8 саз-аспаптық ұжым жұмыс істейді, оның ішінде халық аспаптары ансамбльдері мен ұлттық би топтары бар.
Тіл үйрену
Бес мектепте түрік тілінен факультатив өткізіледі, ал үшеуінде жексенбілік мектеп жұмыс істейді. Онда түріктермен қатар өзге ұлт өкілдері де оқиды.
Қаскелең қаласындағы А. С. Пушкин атындағы жексенбілік мектеп жыл сайын Алматыдағы Достық үйінде өтетін байқаулар мен конкурстарда жеңімпаздар қатарынан көрінеді. Орталықта ұлттық және мемлекеттік, сондай-ақ діни мерекелерді атап өту дәстүрге айналған; ұлттық тағамдар мен киімдер көрмелері де жүйелі ұйымдастырылады.
Мәдени-көпшілік және спорттық шаралар аудан әкімдігімен және өзге ұлттық-мәдени орталықтармен бірлесе өткізіледі. Бұл тәжірибе Қазақстандағы қоғамдық келісім мен мәдени әртүрліліктің нақты көрінісі ретінде сипатталады.