Республикалық бюджет туралы

Бюджет теңгерімі: профицит пен тапшылықтың мәні

Әр бюджетте кіріс пен шығыс бөліктерін теңестіру, яғни баланстау маңызды. Баланс — тепе-теңдік. Бюджетті жасаудағы негізгі міндет — мемлекеттің ақшалай түсімдері мен шығыстарының өзара үйлесімді деңгейіне қол жеткізу.

Профицит (бюджет артығы)

Кірістер шығыстардан асып түссе, бюджет артығы — профицит қалыптасады. Ол, әдетте, мемлекеттік борышты өтеуге бағытталады немесе республикалық және жергілікті бюджеттерде бос қалдық ретінде сақталуы мүмкін.

Бюджет жылы аяқталған соң қалыптасқан бос қалдықтар Үкімет пен жергілікті атқарушы органдардың арнайы шоттарына есептеліп, кассадағы қолма-қол ақшаның айналым қажеттіліктеріне және тиісті органның мемлекеттік борышын жабуға пайдаланылады. Қажеттік болмаған жағдайда оларды пайдалану туралы шешімді тиісті әкімшіліктер қабылдайды.

Тапшылық (бюджет дефициті)

Шығыстар кірістерден асып түссе, мемлекеттік бюджет тапшылығы туындайды. Тапшылықтың едәуір әрі тұрақты болуы қаржы жүйесінің дағдарыстық жай-күйін сипаттайды.

Ұйғарымды деңгей: тапшылықтың жалпы ішкі өнімге қатысты 2–3% шамасы көбіне қалыпты деп саналады. Мұндай жағдайда тапшылықты мемлекеттік қарыз шығару немесе ақша эмиссиясы арқылы салыстырмалы түрде жеңіл жабуға болады.

Созылмалы тапшылықтың тәуекелдері

Тапшылық ұзаққа созылып, ауқымы ұлғайған кезде қарыздар мемлекеттің қажеттіліктерін толық жаппайды. Бұл тапшылықты тауар айналымының нақты қажеттілігінен тыс қосымша ақша эмиссиясымен жабуға әкелуі мүмкін. Нәтижесінде инфляция күшейіп, ақша айналысы заңдылықтары бұзылады, ақша құнсызданады, нақты табыстар мен халықтың тұрмыс деңгейі төмендейді.

Бюджет тапшылығының негізгі себептері

Бюджет тапшылығы экономиканың жалпы жағдайын көрсетеді. Оның пайда болуына көбіне мына факторлар ықпал етеді:

1
Өндірістің жалпы құлдырауы.
2
Қоғамдық өндіріс шығындарының өсуі.
3
Тауар массасымен қамтамасыз етілмеген ақшаны шамадан тыс шығару.
4
Экономиканың даму деңгейіне сай келмейтін әлеуметтік шығыстардың басымдығы.
5
Әскери-өнеркәсіп кешені, басқару шығыстары сияқты бағыттардың қомақты қаржыландырылуы.
6
«Көлеңкелі» экономиканың кең ауқымды айналымы.
7
Ұлттық шаруашылықтағы өнімсіз шығындар мен ысыраптар.

Тапшылықты төмендету тәсілдері

1 Шығыстар тұрақты болып, кірістер өседі.
2 Кірістер тұрақты болып, шығыстар қысқарады.
3 Кірістер өсіп, шығыстар азаяды (тапшылық ең жылдам төмендейтін нұсқа).

Маңызды ескерту

Салық мөлшерлемелерін арттыру тапшылықты қаржыландыру әдісі емес; бұл — тапшылықты қысқартудың құралдарының бірі.

Бюджет тапшылығын қаржыландырудың негізгі жолдары

Тапшылықты қаржыландыру — оны жабу үшін қосымша ақша қаражаттарын тарту. Негізгі жолдары төмендегідей:

1) Ақша эмиссиясы

Бұл тәсіл көбіне инфляциялық тәуекелдерді күшейтеді. Эмиссия:

тікелей — айналысқа ақша белгілерін шығару арқылы;
жанама — мемлекеттік бағалы қағаздарды шығарып, оларды коммерциялық банктерге өткізу арқылы жүзеге асуы мүмкін. Бұл банктердің резервін өсіріп, мультипликатор әсерімен айналыстағы ақша көлемін арттырады.

2) Мемлекеттік қарыздар

Қаржыландыруға бос қаражаты бар компаниялар, банктер және басқа инвесторлар қатысады.

3) Шетелдік қарыздар

Мұндай қарыздарды Халықаралық валюта қоры, өзге халықаралық қаржы ұйымдары, шетел үкіметтері мен банктер бере алады.

4) Ұлттық байлықты пайдалану

Бұл жағдайда мемлекет басқа субъектілерге өз активтерінің бір бөлігін сату арқылы қосымша қаражат тартады.

Бюджет кірістерін арттыру мен шығыстарды оңтайландыруға бағытталған шараларды әзірлеу және оларды дәйекті іске асыру мемлекеттің қаржылық жағдайын тұрақтандырып, әлеуметтік-экономикалық дамуға ықпал етеді.

Тапшылыққа қатысты фискалдық саясаттың үш тұжырымдамасы

1) Жыл сайын теңгерілетін бюджет

Бұл тәсіл дәстүрлі түрде фискалдық саясаттың негізгі мақсаты ретінде қарастырылды. Алайда ол тұрақтандырушы, циклге қарсы саясаттың әсерін әлсіретуі мүмкін. Экономикалық құлдырау кезінде жұмыссыздық өсіп, халық табысы төмендейді, соның салдарынан салық түсімдері автоматты түрде қысқарады. Бюджетті теңгеру үшін мемлекет:

салық мөлшерлемелерін арттыруы;
шығыстарды қысқартуы;
немесе екі шараны қатар қолдануы мүмкін.

Мұның нәтижесі жиынтық сұранымның қысқаруына және өндірістің одан әрі төмендеуіне әкелуі ықтимал. Инфляция кезеңінде, керісінше, номиналды табыстар өскен сайын салық түсімдері көбейеді; бюджет артығын азайту үшін салықтарды төмендету немесе шығыстарды арттыру қажет болуы мүмкін.

2) Циклдік негізде теңгерілетін бюджет

Бұл тұжырымдамада бюджет жыл сайын емес, экономикалық цикл бойында теңгеріледі. Құлдырауды жұмсарту үшін мемлекет әдейі тапшылыққа жол беріп, салықтарды азайтып, шығыстарды арттырады. Өрлеу кезеңінде — салықтарды көбейтіп, шығыстарды қысқартады, ал пайда болған профицит бұрынғы тапшылықтарды өтеуге жұмсалады.

Әлсіз тұсы: құлдырау мен өрлеудің тереңдігі және ұзақтығы әрдайым бірдей болмайды, бұл цикл ішіндегі теңгерімділікті бұзуы мүмкін.

3) Қаржының функциялық тұжырымдамасы

Негізгі мақсат — бюджетті формалды түрде теңгеру емес, макроэкономикалық тұрақтылыққа қол жеткізу және инфляциялық емес толық қамтылуды қамтамасыз ету. Бұл тәсілде тапшылыққа да, мемлекеттік борыштың өсуіне де, кей кезеңдерде профицитке де жол беріледі.

Экономикалық өсу кезінде салық жүйесі бюджет кірістерін автоматты түрде көбейтеді, ал тұрақтылықтың нығаюы өсуді ынталандырады; соның нәтижесінде тапшылық белгілі бір дәрежеде «өзін-өзі қаржыландырады» деген болжам айтылады. Сонымен қатар, бұл тұжырымдамада ірі тапшылықтар мен үлкен мемлекеттік борыштың өзі міндетті түрде қауіпті емес деген ұстаным кездеседі.

Циклдік және функциялық тұжырымдамаларға сүйенетін фискалдық саясат ақша айналысының жағдайын ескеріп, тапшылықтың қалыптасуына бақылауды күшейтуді, сондай-ақ мемлекеттік шығыстардың бағыттары бойынша тиімді бағдарламаларды қаржыландыруды қамтамасыз ететін нақты әрі негізделген қаржылық шаралар бағдарламасын талап етеді.

2007 жылғы бюджет орындалуы: қысқаша шолу

Мемлекеттік және жергілікті бюджет

Көрсеткіштер (млн теңге): жоспар, нақты, айырма, орындалуы

Көрсеткіш	Мемлекеттік бюджет (жоспар)	Мемлекеттік бюджет (нақты)	Айырма	Орындалуы, %	Жергілікті бюджет (жоспар)	Жергілікті бюджет (нақты)	Айырма	Орындалуы, %
Түсімдер	2880,3	2887,8	7,6	100,3	1078,3	1083,7	5,4	100,5
Шығыстар	3155,4	3113,6	-41,8	98,7	1545,2	1518,9	-26,3	98,3

Қазақстандағы бюджеттік процесс: мазмұны және құқықтық негізі

Бюджеттік процесс — бюджетті жоспарлау, әзірлеу, қарау, бекіту, атқару, нақтылау және түзету; бюджеттің атқарылуы бойынша есеп пен есептілікті жүргізу; мемлекеттік қаржылық бақылау; сондай-ақ байланыстырылған гранттарды жоспарлау мен пайдалану жөніндегі қызметтер жиынтығы. Бұл үдерістің барлық сатылары өзара байланысты және қоғамның экономикалық қана емес, саяси өмірінің де тікелей көрінісі болып табылады.

Нормативтік негіз

Қазақстан Республикасында бюджеттік процесс Бюджет кодексіне, «Қазақстан Республикасының жергілікті мемлекеттік басқару туралы» заңына, жыл сайын қабылданатын «Республикалық бюджет туралы» заңға және өзге де нормативтік құқықтық актілерге сәйкес жүргізіледі. Бұл құжаттар әр деңгейдегі бюджеттерді қалыптастыру кезінде туындайтын қаржы қатынастарын реттеп, әзірлеу, қарау, бекіту, атқару және бақылау тәртібін белгілейді.

Бюджеттік комиссия

Бюджет жобасын уақтылы әрі сапалы әзірлеуді, бюджетті нақтылау мен атқару бойынша ұсыныстарды қамтамасыз ету мақсатымен Президент бюджеттік комиссия құрады және оның құрамын айқындайды.

Бюджеттік комиссияның негізгі өкілеттіктері

Алдағы үш жылға арналған орта мерзімді фискалдық саясат бойынша ұсыныстар әзірлеу.
Тиісті қаржы жылына арналған бюджет жобасының негізгі көрсеткіштері бойынша ұсыныстар дайындау.
Бюджеттік бағдарламаларды іріктеу, іске асыру тетігін айқындау.
Шығыстарды ұлғайтатын немесе түсімдерді қысқартатын нормативтік құқықтық актілер жобалары бойынша қорытындылар беру.
Бюджеттік бағдарламалардың орындалуын бағалау нәтижелерін қарап, ұсыныстар ұсыну.

Бюджеттік жоспарлау және республикалық бюджет жобасын әзірлеу кезеңдері

Бюджеттік жоспарлау — жоспарланып отырған кезеңге түсімдердің көлемін айқындап, басымдықтарды ескере отырып, оларды мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық даму міндеттеріне сай пайдалану бағыттары бойынша ұсыныстар әзірлеу процесі. Бюджет бір қаржы жылына жоспарланады, әрі кезекті бюджетпен қатар алдағы үш жылдық кезеңге болжам жасалады.

Республикалық бюджет жобасын әзірлеудің негізгі кезеңдері

1 Алдағы қаржы жылына арналған түсімдердің болжамды көрсеткіштерін айқындау.
2 Ағымдағы және даму бағдарламалары бойынша шығыстар лимиттерін қалыптастыру.
3 Бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің бюджеттік өтінімдерді дайындауы.
4 Өтінімдерді қарау және келісу рәсімдері.
5 Республикалық бюджет туралы заң жобасының мәтінін әзірлеу және Үкіметтің қарауына енгізу.

Уақыттық шектер

5 маусымға дейін: түсім болжамы және шығыс лимиттері бойынша қарау/мақұлдау.
15 маусымға дейін: басым инвестициялық жобалар бойынша ұсыныстарды енгізу.
25 маусымға дейін: үш жылдық кезеңге бюджеттік өтінімдерді ұсыну.
15 шілдеден бастап: өтінімдерді комиссия қарауына шығару.
15 тамызға дейін: паспорттар мен есептеулерді сәйкестендіру.
15 тамызға дейін: заң жобасын Үкіметке ұсыну.
1 қыркүйекке дейін: Үкімет заң жобасын Парламентке енгізеді.

Заң жобасында қамтылатын негізгі көрсеткіштер

Тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заң жобасының мәтінінде кірістер, шығыстар, операциялық сальдо, таза бюджеттік кредит беру, қаржы активтерімен жүргізілетін операциялар бойынша сальдо, тапшылық/профицит және оларды қаржыландыру/пайдалану көлемдері көрсетіледі. Сонымен қатар жалақы, зейнетақы, айлық есептік көрсеткіштің ең төменгі мөлшері, жергілікті бюджеттермен өзара трансферттер, Үкімет резерві, мемлекеттік кепілдіктер лимиттері және үкіметтік борыш лимиті сияқты параметрлер қамтылады.

Қарау және бекіту тәртібі

Республикалық бюджет туралы заң жобасы Парламент палаталарының бірлескен отырысында кемінде екі оқылымда қаралады. Бірінші оқылымда кірістер мен шығыстардың, операциялық сальдоның, таза кредит берудің, қаржы активтерімен жүргізілетін операциялар бойынша сальдоның, тапшылықтың (профициттің) және оны қаржыландырудың (профицитті пайдаланудың) жалпы көлемдері бекітіледі. Келесі оқылымда заң жобасы баптар бойынша қаралып, нақтыланады.

Алдағы қаржы жылына арналған республикалық бюджет ағымдағы жылдың 1 желтоқсанынан кешіктірілмей бекітілуі тиіс. Егер бұл мерзімге дейін заң қабылданбаса, Президент Парламент бекіткенге дейін қолданылатын бірінші тоқсанға арналған республикалық қаржы жоспары туралы жарлық шығаруға құқылы.

Төтенше мемлекеттік бюджет

Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында немесе жекелеген өңірлерінде төтенше не соғыс жағдайын енгізу туралы актілер төтенше мемлекеттік бюджетті әзірлеуге негіз болуы мүмкін. Мұндай бюджет республикалық және жергілікті бюджеттер негізінде қалыптастырылады.

Қорытынды бағыт

Бюджет тапшылығын тиімді басқару — кірістерді ұлғайту, шығыстарды нәтижелілік қағидаты бойынша қайта қарау, қаржыландыру құралдарын инфляциялық тәуекелдерді ескере отырып таңдау және бюджеттік процестің барлық сатыларында ашықтық пен бақылауды күшейту арқылы іске асады. Осы шаралар мемлекет қаржысының тұрақтылығын арттырып, әлеуметтік-экономикалық дамудың сапасын жақсартуға мүмкіндік береді.