Оған деген қызығушылықтың төркіні - адамдар бойында болатын дара өзгешеліктер
Темперамент туралы түсінік
Темперамент — ғылыми ойды шамамен 25 ғасыр бойы қызықтырған мәселелердің бірі. Бұл қызығушылықтың түп-төркіні — адамдар бойындағы дара айырмашылықтар. Әр адам, әр баланың жан дүниесі — өз алдына бірегей болмыс. Оның қайталанбастығы, бір жағынан, адамның биологиялық және физиологиялық құрылымы мен даму ерекшеліктеріне байланысты болса, екінші жағынан — әлеуметтік байланыстар мен қатынастар жүйесінде көрініс табады.
Темперамент — жүйке жүйесінің туа біткен қасиеттерінен туындайтын жеке ерекшеліктердің бірі. Ол адамның эмоциялық қозғыштығынан, қимыл-қозғалысынан және жалпы белсенділігінен айқын байқалады. Темперамент ағзаның физиологиялық ерекшеліктерімен, әсіресе жоғары жүйке қызметінің туа біткен қасиеттерімен шарттас психикалық құбылыс ретінде қарастырылады.
Темперамент қалай байқалады?
- Қозғалыс ырғағы: біреулер шапшаң қимылдап, тез әрекет етеді, ал енді біреулер асықпай, байсалды қозғалады.
- Психиканың күші мен тереңдігі: бір адам өжет, алғыр болса, екінші адам сылбыр, жігері әлсіз болуы мүмкін.
- Көңіл күй ерекшелігі: салмақты, тұрақты немесе жеңіл, құбылмалы болып келуі ықтимал.
- Эмоциялық реакциялар: біреу сабырлы болса, екіншісі тез әсерленгіш, күйгелек болуы мүмкін.
Осы белгілердің барлығы темпераменттің адамның іс-әрекет мазмұнына емес, оның орындалу динамикасына — қарқынына, тұрақтылығына, ауысу жылдамдығына ықпал ететінін көрсетеді.
Тарихи көзқарастар: Гиппократтың ілімі
Темперамент туралы алғашқы пікірлер өте ерте дәуірлерде пайда болды. Ежелгі Грецияның белгілі дәрігері Гиппократ (б.з.д. 460–356) темперамент айырмашылықтарын ағзадағы төрт түрлі сұйықтықтың арақатынасына байланысты түсіндірді.
Сангвиник
Қан басым (лат. sanguis — қан).
Флегматик
Шырын басым (гр. phlegma — шырын).
Меланхолик
Қара өт басым (гр. melaina chole — қара өт).
Холерик
Сары өт басым (гр. chole — өт).
Гиппократ сұйықтықтардың басымдығы кейбір аурулардың шығу себептерін түсіндіруге де жарайды деп есептеді. Ол мидың рөлін де белгілі деңгейде түсіндіріп, оны ағзадағы ерекше мәні бар құрылымдардың бірі ретінде қарастырды. Бұл — адамның жеке ерекшеліктерін жаратылыстану тұрғысынан ғылыми зерттеуге жасалған алғашқы қадамдардың бірі еді.
Ғылыми негіз: И.П. Павлов және физиологиялық түсіндіру
Темпераменттің физиологиялық негіздерін ғылыми тұрғыдан дәлелдеп, бұл түсінікті жүйелі арнаға түсірген ілім — академик И.П. Павловтың жоғары жүйке қызметі туралы еңбектері. Темперамент адамның биологиялық сипатынан көрініс береді. Адамдар арасындағы көптеген психикалық айырмашылықтар — эмоцияның тереңдігі, қарқындылығы, тұрақтылығы, ауыспалылығы мен қозғалғыштығы — осы темперамент табиғатымен тығыз байланысты түсіндіріледі.
Маңызды тұжырым
Ғалымдардың ортақ мойындауы бойынша, темперамент — адамның әлеуметтік тұлға ретінде қалыптасуының табиғи (биологиялық) іргетасы.
Темперамент көбіне туа берілген әрекет-қылықтың динамикалық сипатын айқындайды. Сондықтан темпераменттік қасиеттер басқа психикалық құбылыстармен салыстырғанда біршама тұрақты келеді және жылдам өзгере бермейді. Сонымен бірге темпераменттің әрқилы қасиеттері бір-бірімен кездейсоқ қосылмайды: олар белгілі заңдылықтарға сәйкес бірігіп, нақты типтік құрылым түзеді.
Темпераменттің мәні және практикалық маңызы
Темперамент — адамның психикалық әрекетінің нақты динамикасын айқындайтын дара қасиеттер жиынтығы. Бұл ерекшеліктер адамның барлық іс-әрекетінде, оның мазмұнына, мақсатына және себеп-салдарына тәуелсіз түрде, салыстырмалы түрде бірқалыпты көрінеді. Ересек шақта да ол көбіне тұрақты болып, өзара байланыса отырып темперамент кейпін қалыптастырады.
«Жақсы» немесе «жаман» темперамент жоқ
Темперамент түрлерінің әрқайсысының өзіне тән ұнамды қырлары бар. Сондықтан басты мақсат — темпераментті «өзгерту» емес, нақты іс-әрекетте оның тиімді жақтарын саналы түрде, орнымен пайдалану.
Адамдар ерте кезден-ақ тұлғалардың психикалық бітістерін ажыратып, оларды аз санды жалпыланған бейнелерге біріктірген. Психология тарихында бұл жалпылаулар темперамент типтері деп аталады. Мұндай типологиялық жүйе өмірлік іс-әрекет тұрғысынан өте тиімді: ол нақты жағдайларда белгілі бір типке жататын адамның болашақ әрекет-қылығын алдын ала пайымдауға мүмкіндік береді.