Семей өңірі
Ән мен күйдің киесі туралы көне аңыз
Ел ішінде ән мен күй өнері жайында көнеден жеткен аңыз бар. Онда Құдіреті күшті Алла ән-күй өнерін жаратқаннан кейін оны көкке қалықтатып жібергені айтылады. Қалықтаған әуен талай елдің үстінен өтіп, ақыры ұлан-ғайыр жерді мекендеген кең пейілді, ақжарқын, ізгі ниетті, табиғатпен үндестік тапқан бір ғаламат халыққа қонған екен. Ол — қазақ елі.
Содан бері тал бесік пен жер бесіктің арасында қазақтың бойына ән мен әуенге, күй мен жырға деген ерекше құштарлық, ыстық ықылас, дарын мен қабілет дарыған деседі.
Өнерді өмір өзегіне айналдырған халық
Өнерді өмірінің өзегі еткен ата-бабаларымыз ел іргесі тыныш кезде шаруасын ғана күйттеп қоймай, мыңғырған кең даланы думанды тоймен дүбірлетіп, сән-салтанатымен сауық-сайран құрған.
Осы қасиетті терең сезінген ақын Кеңшілік Мырзабеков қазақтың болмысына әннің сіңгенін ерекше тебіреніспен жырлайды: қазақтың тууы да, өлімі де әнмен астасады; ән — серт те, ант та; шаршағанда дем берер рухани сүйеніш.
Өткен ғасырларда қазақ даласына әртүрлі себеппен келген Еуропа саяхатшылары қазақ фольклорының қаулап өскен көк тәрізді өркендегенін, рухани байлық жасап, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып дамығанын, бай дәстүр қалыптастырғанын айрықша атап өткен. Олардың арасында өнерден алыс мамандық иелері — әскери адамдар, миссионерлер, әкімшілік қызметкерлері де болған. Дегенмен бәрінің назарын бірден аудартқан қасиеттердің қатарында қазақтың әншілігі, өлеңшілігі, күйшілігі, әңгімешілдігі, сауыққойлығы, саятшылығы ерекше аталады.
Аймақтық стиль және әншілік мектептер
Музыка зерттеушісі Б. Г. Ерзакович қазақтың музыкалық тіліндегі аймақтық стиль ерекшеліктері бір жағынан халық құрамына енген тайпалар мен жұрттардың этногенездік сипаттарымен, екінші жағынан көршілес елдердің музыкалық мәдени ықпалымен байланысты екенін айтады. Бұл тұжырым қазақ ән өнерінің бірнеше мектепке бөлінетінін аңғартады.
Ақселеу Сейдімбеков атаған бес мектеп
- Оңтүстік Қазақстан және Жетісу өңірі
- Орталық және Солтүстік аймақ
- Батыс Қазақстан өңірі
- Сыр бойының әншілік-термешілік дәстүрі
- Шығыс өңірі (Баян өлкесі мен Түркістанды қамтитын арна)
Арқа мектебі: ошағы көп, өрісі кең
Қарағандылық музыка зерттеуші Ерлан Төлеутаев Арқа мектебін жас шамасы мен дәстүр ерекшелігіне қарай бірнеше ошаққа жіктейді: Қызылжар, Көкшетау, Баянауыл, Қарқаралы–Қу өңірі, Тоқырауын, Ақмола–Қорғалжын, Атасу–Жаңаарқа.
Зерттеудегі маңызды ұстаным
Әншілік мектептерді зерттегенде аймақтарды тек ән тудыратын өңірлер деп емес, сондай-ақ орындаушылық дәстүрді қалыптастырған орталар ретінде де бөле қарастыру маңызды. Әйтпесе, үздік орындаушылық қалыптасқан ошақтар назардан тыс қалуы мүмкін.
Қызылжар: ерте қарлығаштардың ізі
Арқа әнінің ту тіккен биігі ретінде көп жағдайда Көкшетау аталады. Бұл — Біржан сал, Ақан сері, Үкілі Ыбырай, Балуан Шолақ сияқты алыптардың көркем әндері осы өңірде дүниеге келуімен байланысты. Алайда зерттеушілер назарынан жиі тыс қалатын үлкен бір ән ошағы бар: ол — Қызылжар өлкесі.
Салыстыра зерделесек, Арқа әндерінің алғашқы қарлығаштары Қызылжардан қанат қаққанын байқауға болады. Біржан салдың Сегіз серіні ұстаз тұтуының өзі көп жайды аңғартады. Сегіз сері Қызылжар өңіріндегі Гүлтөбе–Маманайда туған. Деректерге қарағанда, Арқаның көне әндерінің бірі саналатын «Жиырма бес» әнінің шығарушысы деп жүрген Салғара Жанкісіұлы да осы аймақта дүниеге келген. Сондай-ақ Нияз сері Бекдәулетұлы мен Сейітжан сал Көрпешұлының да Гүлтөбе–Маманайда туғаны айтылады.
Бұл дәйектер Қызылжар өңірін Арқа әндерінің ірі ошақтарының бірі, ал Гүлтөбе–Маманайды Арқа әншілік дәстүрінің бастау көздерінің бірі деуге негіз береді.
Көкшетау: классикалық эталондар мекені
Көкшетау әншілік мектебі Арқадағы басқа мектептерден көп қырынан оқ бойы озық. Себебі бұл өңірде қазақтың классикалық ән өнерінің эталондық үлгілерін тудырған ұлы тұлғалар дүниеге келіп, ғұмыр кешкен. Осы дарын қуаты Көкшетау мектебін қазақ даласындағы жетекші мектептердің біріне айналдырды.
Баянауыл: ән тудырудың қуатты арнасы
Баянауыл әншілік мектебінің ірі өкілдері — Жаяу Мұса, Естай, Жарылғапберді, Мұстафа Бүркітбайұлы және өзге де біртуар дарындар. Олар Көкшетаудан бастау алған ән бұлағын дарияға айналдырып, Баянауылды Арқадағы ең қуатты ән тудырушы мектептердің қатарына қосты.
Семей: Абай жаңалығы және орындаушылық биігі
Арқа әншілігінің тағы бір үлкен ордасы — Семей өңірі. Мұнда арқа әндері Абайдың поэзия мен әнге жаңаша түр мен мазмұн әкелуі арқылы күрделі өзгерістерге ұшырады. Еуропа мәдениетімен таныстығы оның композиторлық ізденісіне ықпал етіп, жаңа үлгідегі ән дәстүрін қалыптастырды. Абай әндері жеке мектеп ретінде Семей өңірінің алтын өзегіне айналды.
Бұл аймақта кейін ірі композиторлар аз болғандықтан, көлемді жаңа туындылар сирек туды. Дегенмен Әсет Найманбаев, Берікбол Көпенұлы, Мұхамеджан Майбасарұлы сынды тұлғалардың әндері Арқа әндерінің деңгейіне көтерілді. Ал орындаушылық өнердің биік деңгейін Мәдениет Ешекеев пен Манарбек Ержанов сияқты саңлақтар айғақтайды. Семей мектебі зұлматты замандардан аман өтіп, бүгінде қайта өрлеу кезеңін бастан кешіруде.
Қарқаралы–Қу: орындаушылық дәстүрдің киелі мекені
Орталық Қазақстандағы үздік әншілік мектептердің бірі — Қарқаралы–Қу өңірі. XIX ғасырдың орта шенінде Қарқаралы қаласы мен Қоянды жәрмеңкесінің қалыптасуы, қалалық мәдениеттің дамуы өнердің де өркендеуіне ықпал етті. Бұл өңір орындаушылық дәстүрдің озық үлгілерін көрсеткен киелі мекен саналады.
Мұнда композиторлар көп шықпағанымен, ұлы композиторлардың соңғы тұяғы саналатын Мәди Бәпиұлының әндері өңірдің айрықша бедерін айқындайды. Қарқаралы–Қу өңірі Ғаббас Айтбаев пен Жақыпбек, Жүсіпбек Елебековтердің туған жері. Сондай-ақ Исайын, Нағайбыл, Мұсылманқұл Әбсалықов, Нығман Әбішев, Мәжит Шалқаров, Қуан Лекеров, Мағауия Көшкінбаев секілді көптеген әнші осы топырақтан түлеген.
Ақмола–Қорғалжын және Атасу–Жаңаарқа: дәстүр сабақтастығы
Орындаушылық дәстүрді кемелдендірген бірегей мектептердің бірі — Ақмола–Қорғалжын. Бұл өңірде Құлтума, Ғазиз, Үлебай, Сәтмағамбет, сондай-ақ Есімжан, Қосымжан Бабақовтар сияқты әнші-композиторлар Арқа әншілік дәстүрінің биіктеуіне қызмет етті.
Арқадағы тағы бір ірі ошақ — Атасу–Жаңаарқа. Бұл дәстүр Ақмола–Қорғалжынмен тамырлас: географиялық жақындық рухани-мәдени байланыстардың үзілмеуіне жағдай жасаған. Бұл өңірде Арқа дәстүрінде ән шығарған композиторлар көп болмаса да, шертпе күй өнерінің классикалық мектебі осы аймақта қалыптасты. Оның белді өкілдері: Тәттімбет, Сайдалы Сары Тоқа, Қыздарбек, Дайрабай.
Атасу өңіріне отаршыл қысымның тегеуріні толық жетпей, ән мен күй мектептерінің аман қалуына мүмкіндік туғаны да айтылады. Кейін Арқа әншілік дәстүрінің әлемдік деңгейде қайта түлеп жаңғыруы осы Атасу–Жаңаарқа өңірімен (Қайрат Байбосынов есімімен) сабақтас сипатталады.
Ән өнерінің қоғамдық һәм рухани ықпалы
Музыка өнері — қоғамдық ортаға, адамның ой-санасына, талғам-танымына зор ықпал ететін құбылыс. Өйткені ғасырлап қатталған рухани мұра халықтың тарихи және әлеуметтік-саяси өмірімен тікелей сабақтасып, бітім-болмысымен біте қайнасып жатады. Қазақтың рухани әлеміндегі күрделі де өзіндік ерекшелігі мол асыл мұраның бірі — ән өнері мен әншілік дәстүр.
Халық әндерінде тұрмыс-тіршілік, әдет-ғұрып сипатымен бірге ой-санасы, дүниетанымы, болмыс бедері айқын көрінеді. Осы мұраны ұдайы дамытып, кемелдендірген — маңдайға біткен дүлдүл өнерпаздар. Әсіресе сал-серілер мен әнші-композиторлардың орны ерекше: олардың шығармалары халықтың мінезі мен салт-санасының айнасы, сарқылмас рухани қазына, тарихи мұра.
Дәстүрді биіктеткен тұлғалар
Біржан сал, Ақан сері, Абай, Мұхит, Балуан Шолақ, Иманжүсіп, Жаяу Мұса, Мәди, Үкілі Ыбырай, Ғазиз, Құлтума, Сары, Майра, Естай, Нартай, Кенен — әрқайсысы туралы бөлек-бөлек кең толғауға болатын ірі есімдер.
Сал-серілер мен әнші-ақындардың ұлттық мәдениетті дамытудағы үлесі айрықша. Олар өнерпаздығымен қатар білімдарлығымен де танылған. Мәселен, Сегіз сері 1835 жылы Омбыдағы Сібір әскери училищесін бітіріп, орысша еркін сөйлеген. Ақан сері де мұсылманша әрі орысша оқыған. Әлкей Марғұлан келтірген деректерде Нияз серінің парсы тілінен «Тоты-наме» сюжетін қазақшалағаны, Сегіз сері мен Ақан сері, Сейіткерейдің «Мың бір түн», «Мәлике кітабы», «Тоты» тарауларын көркем тілмен жырлағаны айтылады.
Сал мен сері феномені
Қазақ музыка мәдениетінде «сал» және «сері» атанған ақын-әншілердің орны бөлек. Бұл құрметті атаққа әншілік-поэтикалық өнерді асқан шеберлікпен меңгерген адамдар ғана ие болған. Олар үшін өнер — әуестік не күнкөріс көзі емес, өмірінің арқауы, тірлігінің тынысы еді.
Сал-серілер халық өнеріне қызмет етуді мақсат тұтты. Өткір сатиралық сөздерімен бай-манаптардың сараңдығын, даңққұмарлығы мен топастығын әшкерелеп, діни фанатизмнің жалған догмаларын сынға алды. Олардың шығармашылығы эстетикалық қана емес, қоғамдық-мәдени және әлеуметтік мәнімен де бағалы болды.
Дәстүр бойынша сал-серілер көзге бірден шалынатын қызыл-жасылды киім киіп, қымбат ер-тұрманды сәйгүлік мініп, қасына нөкер ертіп жүрген. Олар ауыл-ауылды аралап, өз шығармаларын орындап, елдің көңілін көтеруді мұрат еткен.
Арқа әндерінің тақырыптық кеңдігі
Арқа әндерінің тақырыптық өрісі сан алуан. Шабытты, ырғақты екпінмен орындалатын, терме үндестігіне жақын, шырқата созылып айтылатын кең тынысты әндер бұл мұрада мол.
Біржан сал: дауыл мінез бен нәзік лирика
Сал-серілер шығармашылығына үңілсек, Біржан салдың тақырыбы аса ауқымды екенін көреміз. Мысалы, «Жанбота» әні жоғары дауыстан, шың нотадан басталып, ақынның жан ашуын айқын аңғартады. Тыңдаушы әннің туған сәтіндегі күйді сезінгендей болады.
Біржан әндерінің мінезі
- «Адасқақ» — сазды, сабырлы, байыпты; кең құлаш пен нәзік лирика басым.
- «Тентек» — Ажарға арналған көңілді, мажор кейіпті, ойнақы шығарма.
- «Ләйлім шырақ» — дауыс байлығын толық ашатын, шырқай салатын күрделі ән.
- «Біржан сал» — байсалды, азаматтық лирикаға толы, тереңнен шығатын ән.
Біржан сал әндерінің көбіне диапазонның ауқымдылығы, биік регистрден басталатын паң өрнек, мәтін мен әуеннің тұтастығы тән.
Ақан сері: лирикалық нәзіктік пен интонациялық байлық
Ақан сері әндерінің тақырыбы көп қырлы, поэтикасы халықтың дәстүрлі өлеңімен үндес. Әуеніне әуезділік, ырғақтық-интонациялық байлық, ішкі қайырым үйлесімі, лирикалық нәзіктік тән. Оның туындылары образды-поэтикалық көркемдігімен және халықтық негізбен тамырлас болмысымен дараланады.
Естай: ұстаз дәстүрі және «Қорлан» биігі
Естай — Біржан сал мен Ақан серіні көзімен көріп, әнін тікелей үйренген өнерпаз. Біржанның қасында бір жылдай еріп жүреді, кейін Ақан серіге шәкірт болып, 1893 жылы екеуінен де ән үйренеді. Бұл — Естай үшін үлкен мектеп еді және оның ән шығару мәнеріне әсер етті.
Естай әндерінде Біржан мен Ақан дәстүрінің ізі сезіледі: кең тыныс, дамыған қайырма, сөз бен әуеннің қабысуы, азаматтық лирика, демократиялық сарын.
«Қорлан»: ән құрылымындағы жаңа белес
«Қорлан» — жай шумақтық ән емес, ірі романсқа жақын туынды. Ән қоңыр дауыстан, төменгі пернеден басталып, тыңдаушыны бірден баурайды. Баяу өрбіген алғашқы музыкалық сөйлемдердің ішінде тұнып тұрған күш, эмоция сезіледі. Қайырмаға келгенде екпін өзгереді: дыбыс баспалдақтап жоғарылап, шығарманың шыңына шығады да, біраз аялдайды. «Іздесем, Қорлан…» деген тұста ғана төмен жылжиды. Осы себептен оның қайырмасы дәстүрлі ұғымдағы қайырмаға сыймайды.
Түрлік құрылымы, дамуы мен өсу логикасы жағынан «Қорлан» Естайды классик композиторлар қатарына көтерген шоқтығы биік шығарма ретінде бағаланады.
Естайдың «Бір мысқал» атты әні «Қорланға» қарағанда сабырлылау: созылмалы мелодиядан гөрі речитативке, жыр нақышына жақынырақ. Дегенмен оның кіріспесінде сазды, жылы әуен, кең дыбыс көлемі, Естайға тән байыпты жүріс анық байқалады.
Жаяу Мұса: мінез, ырғақ және жаңашылдық
Жаяу Мұсаның шығармашылығында қазақ әніне тосындау жеңіл күлкі, ойнақы леп те ұшырасады. Оның кейбір көңіл көтеретін мелодиялары бірқалыпты өлшеммен жүріп, биге шақырғандай әсер береді. Бұл туралы А. Затаевич «Қазақтың мың әні» еңбегінде Мұса ырғағында мазуркаға ұқсас белгі барын атап өтеді.
Туынды мінезі: «Ақ сиса», «Гауһар қыз», «Құлбай»
«Ақ сиса» — қазақ халықтық музыкасында бұрын-соңды болмаған серпінді үлгі. Ән бірден жоғары регистрден күшті екпінмен басталып, өршіл рухпен соңына дейін тоқтамай барады. Қайырмасының өзі сөзсіз буындармен келсе де, ашу-кейіс ызасындей үдей түсіп, соңында көңілі тынғандай жайдары қалыпқа ауысады.
«Гауһар қыз» — азаматтық лирикаға толы, аса жұмсақ туынды. Мұнда Біржан мен Ақан ықпалы сезіледі. Ән жоғары көтерілгенде «бақырған құр айқайға» ұрынбай, нәзік сызыла өрлейді. Мұсаның гармонь, скрипка тартуы және әр өңірді аралауы оның музыкалық сөздігін байытқаны аңғарылады.
«Құлбай» — қалжың мен мысқылы аралас ән. Қайырмасында Мұсаға тән құйқылжыған өрнек байқалып, ру атын атай отырып, көркем бейнелі әзілге құрады.
Мұсаның «Құлбай» дәстүрінде шығарылған әндерінің бірі — «Шолпан». (Бұл бөлім бастапқы деректе осы тұста үзіледі.)