Снмволикалық көріністерге жиірек бой ұру, мен кең ұғымды шығармалар жетпісінші жылдардың орта шеніне тән ерекшеліктер
Қазақ бейнелеу өнерінің жалпы дамудағы орны
Көпұлтты бейнелеу өнерінің жалпы дамуында Қазақстан бейнелеу өнері де өзіндік орны бар маңызды сала ретінде қалыптасты. Қазан революциясына дейін қазақ жерінде, әсіресе, сәндік-қолданбалы өнер кеңінен дамыды. Кейін кәсіби кескіндеме мен графика біртіндеп жүйелі мектепке айналып, көрме мәдениеті арқылы көпшілікке танылды.
Алғашқы кәсіби суретшілер және көрме дәстүрінің басталуы
Алғашқы кәсіби буын
Қазақстанда кәсіби деңгейде еңбек еткен алғашқы суретшілер қатарында Н. Хлудов, Ф. Волков, А. Бортников, Н. Крутильников сияқты есімдер аталады.
Тұңғыш көрме
1928 жылы Семей қаласында Қазақстандағы алғашқы бейнелеу өнері көрмесі ұйымдастырылып, кейін көшпелі көрмеге айналып, республика өңірлерінде көрсетілді.
1930-жылдар: жаңа есімдер мен ұйымдық негіз
1930-жылдардағы көрмелерден Ә. Қастеевтің, Ә. Исмаиловтың, ағайынды Ходжиқовтардың шығармалары жиі көріне бастады. Бұл туындыларда кеңес дәуірінің алғашқы кезеңдерінің тынысы айқын байқалды.
1933 жылы Қазақстан суретшілер одағының ұйымдастыру комитеті ашылды. 1934 жылы Мәскеудегі Шығыс мәдениетінің Мемлекеттік музейінде қазақ суретшілерінің алғашқы көрмесі өтті. 1935 жылы Алматыда «Қазақстандағы Кеңес өкіметіне 15 жыл» атты мерекелік көрме ұйымдастырылды.
Таңдаулы жұмыстарды жинақтау, зерттеу және көпшілікке таныстыру станоктық бейнелеу өнерінің дамуына жол ашты.
1930–1940 жылдар: тақырып, ықпал, көркем тіл
Бұл кезеңде В. Антощенко-Оленов, В. Теляковский, А. Ненашев, Л. Леонтьев, А. Черкасский, М. Лизагуб, Р. Великанов сияқты орыс суретшілерінің ықпалы едәуір болды. Олар шығармашылық еңбектерін Қазақстан өмірі мен жетістіктеріне арнап, көркем тәжірибе алмасудың кең өрісін қалыптастырды.
Басты тақырыптар
Ұлы Отан соғысы жылдарындағы өнер
Ұлы Отан соғысы басталғанда Қазақстандағы әрбір төртінші адам майданға аттанды. Майдангерлер арасында суретшілер де болды. Ал тылда қалған суретшілер үгіт-көркемдеу жұмыстарын атқарып, халықты екпінді еңбекке және жеңісті жақындатуға жұмылдыруға үлес қосты.
Соғыстан кейінгі кезең: кескіндеменің алға шығуы
Соғыстан кейінгі жылдары Қазақстан бейнелеу өнерінде кескіндеме алдыңғы орынға шықты. Бұл қарқынды даму Мәскеу, Ленинград, Харьков қалаларындағы көркем-сурет институттарын бітіріп келген А. Ғалымбаева, Қ. Телжанов, С. Мәмбеев, Н. Нұрмұхаммедов, М. Кенбаев, Г. Исмаилова, С. Романов, К. Шаяхметов сияқты суретшілердің мәдени өмірге белсене араласуымен тығыз байланысты болды.
Көркемдік ұстаным
Аға буын суретшілер академиялық дәстүрді сақтай отырып еңбек етті. Олардың шығармаларында ой кеңдігі, эпикалық тыныс, өмірге деген ірі масштабты көзқарас басым болды. Бұл бағыт кейінгі буынға көркем тілдің мүмкіндіктерін кеңейтуге негіз қалады.
Көрнекті шығармалар мен дара қолтаңбалар
Салехадин Айтбаев
Орта буын өкілдерінің бірі Салехадин Айтбаевтың кең тынысты, күрделі «Бақыт» портреті көпшілікке кеңінен таныс. Шығарманың колориті бай, лирикалық сарында жазылған; кейіпкерлер мен табиғат әуен ырғағымен үндесіп тұрғандай әсер қалдырады.
А. Степанов
«Басқа планетаға», «Жұлдызды аспан», «Юрий Гагарин», «Жер планетасының адамы» сияқты картиналары арқылы А. Степанов бейбітшілік тақырыбын кең көлемде дамытып, Қазақстан өнеріне елеулі үлес қосты.
Графикадағы жаңашылдық
И. Исабаев, М. Қисамаддинов, Ә. Рахманов секілді график суретшілер форманы пластикалық тұрғыдан батыл дамытуға ден қойды. Олардың композициялық құрылымында өзгеше шешімдер мен жаңа ырғақ айқын сезіледі.
Т. Тоғысбаев
Мазмұн күрделілігімен ерекшеленетін суретшілердің бірі — Т. Тоғысбаев. Түстердің ырғағы мен формалық шешімдері арқылы оның халық өнеріне деген айрықша ықыласы аңғарылады. Ол аға буын дәстүрін жалғастырып, халықтық мәдениеттің терең қабаттарына бойлауға жол ашты.
Халықтық дәстүр мен күрделі композиция
Кейбір туындыларда сәндік өнер дәстүрі бірнеше сюжет желісімен астасып, күрделі образдар жүйесін құрайды. Бұған мысал ретінде «Дала балладасы» аталады: мазмұны кең, композициясы ою-өрнекке жақын құрылыммен өріліп, стильдік тұтастыққа қол жеткізеді. «Жастық», «Әнші таулар», «Күй», «Дала әндерінің нақыштары» сияқты шығармалар өмір шындығын халық талғамы, сезімі мен көзқарасы арқылы бейнелеуге ұмтылысымен құнды.
1960–1970 жылдар: жас буынның ізденісі
Республиканың жас суретшілерінің шығармаларында уақыт өте айқын бетбұрыс байқалды. 1960-жылдардың екінші жартысында көрінген жаңа толқын символикалық көріністерге жиірек жүгініп, кең мағыналы, ойға жетелейтін туындылар жасауға талпынды. 1970-жылдардың орта шенінде бұл ерекшелік айқын орнығып, көркем тілдің жаңаруына ықпал етті.
Б. Түлкеев
«Тау әні», «Дала шежіресі», «1941 жылдың маусымы», «Хабар» картиналары кейіпкердің жан дүниесін терең ашып, қоғамдық кезеңдердің келбетін дәл береді; адам болашағына қатысты өміршең ойға жетелейді.
Жаңа мазмұн, жаңа құрылым
А. Ақанаевтің «Операция столында», А. Нақысбековтің «Балалықтың шынары» сияқты еңбектерінде дәстүр жалғастығы мен композициялық жаңалық қатар көрінеді.
Плакат пен идея
В. Халатовтың «Тыныштық саған, туған жер», «Біздің планета — біреу ғана» плакаттары, К. Молдашевтің «Уақыт пен жер» картинасы идеяны жинақы да әсерлі жеткізуімен ерекшеленеді.
А. Нақысбеков пен Е. Төлепбаев: адамгершілік, туған жер, мінез
А. Нақысбековтің тақырыптық өзегі
А. Нақысбеков шығармаларының негізгі арқауы — әдептілік, сыйластық, туған жерге деген махаббат. «Балалық шақ», «Күн атар сәттегі дала» картиналарында бақытты балалықтың, туған ауылдың көріністері арқылы өмір әсемдігі көркем образға айналады.
Е. Төлепбаевтың бояу мәдениеті
Е. Төлепбаев кейіпкер жан дүниесін көрерменге шебер жеткізеді. Ол бояу реңіне шамадан тыс еркіндік бермей, табиғи қалыпқа сай дәл қолдануға ұмтылады. «Маңғыстау бүгіні», «Зымыраған жастық» туындыларында табиғат пен еңбек адамы әр қырынан көрінеді.
XX ғасыр кескіндемесіндегі символға ұмтылыс
XX ғасыр кескіндемесінде оқиғаның ішіндегі белгілі бір символикалық күйді алға шығаруға ұмтылыс жиі байқалады. Осы себепті көптеген суретшілер ықшам да нық, есте қаларлық бейнелер жасауға бейімделді: ойды ұзақ баяндаудан гөрі, тұтас әсер мен мағынаны бір көрініске сыйғызу маңызды болды.
Қорытынды: мектептегі көркемдік білім мен тәрбиедегі рөлі
Қорытындылай айтқанда, қазақ бейнелеу өнері мектеп оқушыларына көркемдік білім берудің тиімді мүмкіндігі ғана емес, сонымен қатар сыныптан тыс тәрбиелік жұмысқа тірек бола алатын мазмұны бай құрал. Лекция форматы оқушының эстетикалық талғамын қалыптастырып, тарихи кезеңдерді өнер тілі арқылы ұғынуға, ал ең бастысы — шығармашылық ойлау мәдениетін дамытуға ықпал етеді.