Кәсіпорынның өзін
Кәсіпорынның өзін-өзі қаржыландыруының мәні мен сипаты
Кәсіпорынның өзін-өзі қаржыландыруы — нарықтық экономика жағдайында шаруашылық қызметтің табысты болуының міндетті шарты. Бұл қағидат өнім өндірумен және кәсіпорынның өндірістік-техникалық базасын кеңейтумен байланысты шығындардың толық өтелуіне негізделеді. Яғни әрбір кәсіпорын ағымдағы және күрделі шығындарын, ең алдымен, меншікті көздері есебінен жабуы тиіс.
Қаражат тапшылығы кезіндегі қаржыландыру көздері
Қаражаттардың уақытша жетіспеушілігі туындағанда қажеттілік:
- қысқа мерзімді банк кредиттері және коммерциялық несие есебінен (әдетте ағымдағы шығындарға) қамтамасыз етілуі мүмкін;
- ұзақ мерзімді кредиттер есебінен (күрделі жұмсалымдарға) тартылуы мүмкін.
Мұндай міндеттемелер, әдетте, кәсіпорынның қарамағында қалатын пайда есебінен өтеледі.
Нарықтық экономика жағдайындағы рөлі
Нарықтық экономиканың және жекешелендіру процестерінің дамуы жағдайында өзін-өзі қаржыландыру қағидатын қамтамасыз етуге: акционерлік капиталды, бағалы қағаздар бойынша дивидендтер мен пайыздарды, сондай-ақ қаржы операцияларынан алынатын табысты пайдалану арқылы қол жеткізіледі.
Ал бюджеттік және салалық қаржы көздерінің маңызы бұрынғыдай жоғары емес; олар негізінен экономиканы құрылымдық қайта құруды қаржыландыруға және конверсияға бағытталады.
Қаржылық дербестілік және мемлекеттік реттеу
Өзін-өзі қаржыландыру кәсіпорындардың толық қаржылық дербестігімен және жауапкершілігімен тығыз байланысты. Кәсіпорындар:
- меншікті ресурстарын өз бетінше ұйымдастырып, басқара алады;
- тартылатын және қарыз қаражаттарын іздестіріп, айналымға сала алады.
Мемлекет кәсіпорындардың қаржы ресурстарын тікелей қайта бөле алмайды. Дегенмен қаржы қатынастарын реттеу салық салу тәртібі, амортизациялық қор қалыптастыру, валюталық түсімді бөлу, бағалы қағаздарды өткізу, шығындарды өзіндік құнға жатқызу секілді ережелер арқылы жүзеге асырылады.
Пайда — өзін-өзі қаржыландырудың негізгі тірегі
Өзін-өзі қаржыландырудың өзегі — таза пайда. Пайда кез келген коммерциялық ұйым қызметінің негізгі мақсаты әрі маңызды экономикалық санат болып саналады. Нарықтық қатынастар жағдайында пайда материалдық өндіріс саласында қалыптасатын таза табысты білдіреді.
Пайданың түрлері: баланстық және есептік
Баланстық пайда
Жалпы баланстық пайда мына құрамдастардан қалыптасады:
- тауарлы өнімдерді сатудан түскен пайда;
- тауарлы өнім құрамына кірмейтін басқа өнімдер мен қызметтерден түскен пайда немесе зиян;
- өткізуден тыс операциялардан түскен пайда немесе зиян (айыппұлдар, сыйақылар және т.б.).
Есептік пайда
Есептік пайда — жалпы баланстық пайдадан негізгі өндірістік және айналымдағы нормативтік қорлар, сондай-ақ банктен алынған несиелер бойынша міндеттемелер шегерілгеннен кейінгі көрсеткіш ретінде қарастырылады. Бұл көрсеткіш бюджетке түсетін төлемдерді айқындауда маңызды рөл атқарады.
Пайда жоспары және оны есептеу әдістері
Өндірістің өзін-өзі қаржыландыру жүйесінде пайда жоспары бағаларға, келісімшарттарға, салыстырмалы және қолданыстағы бағаларға сүйеніп жасалады. Пайда көлемін анықтау тікелей есептеу немесе талдау әдістерімен жүргізіледі.
Тікелей есептеу әдісі бойынша пайда — өнімнің әрбір түрі үшін көтерме бағамен есептелетін сатудан түскен ақшалай түсім мен оның өзіндік құны арасындағы айырма.
Пайданың экономикалық қызметтері
-
1) Қаржылық нәтиже және ресурс
Пайда кәсіпорын қызметінің біржолғы қаржылық нәтижесін көрсетеді және сонымен бірге кәсіпорынның қаржы ресурстарының негізгі элементтерінің бірі болып табылады.
-
2) Ынталандыру тетігі
Пайда өндірісті дамытуға, тиімділікті арттыруға және басқарушылық шешімдерді жетілдіруге ынталандыратын экономикалық тетік қызметін атқарады.
-
3) Бюджет кірістерінің көзі
Пайда бюджетке салық түрінде түсіп, өзге кірістермен қатар қоғамдық қажеттіліктерді қаржыландыруға пайдаланылады.
Кәсіпорынның жалпы пайдасы және оның құрылымы
Кәсіпорынның пайдасы әртүрлі қызмет түрлерінен қалыптасуы мүмкін. Барлық пайданың жиынтық деңгейі — кәсіпорынның жалпы пайдасы. Оның негізгі элементтері:
- өнімді сатудан және қызмет көрсетуден алынатын пайда;
- негізгі қорларды және басқа да мүліктерді сатудан түсетін пайда;
- өткізуден тыс операциялар бойынша қаржылық нәтижелер.
Қорытынды ой
Өзін-өзі қаржыландыру кәсіпорынның тұрақтылығы мен дамуын қамтамасыз ететін базалық қағидат болып табылады: шығындардың өтелуі, қаржылық дербестілік, ал негізгі тірек ретінде — пайданың қалыптасуы мен тиімді пайдаланылуы.