2003 жылдың өнеркәсіп өндірісі
Төмендегі шолу Қазақстандағы өнеркәсіп өндірісінің 2002–2005 жылдар аралығындағы негізгі үрдістерін сипаттайды. Мәтінде кен өндіру мен өңдеу секторларының арақатынасы, өнім құрылымы, өңірлік динамика және экспорт бағаларының ықпалына ерекше назар аударылады.
Негізгі тұжырым
Өнеркәсіп өсімі көбіне тау-кен (шикізаттық) секторына сүйенді. Өңдеу саласы өссе де, оның үлесін арттыру әлеуеті жоғары күйінде қалды.
2002 жыл: өндірістің кең ауқымды өсуі
2002 жылы Қазақстанның өнеркәсіп кәсіпорындары қолданыстағы бағамен 2292 млрд теңгенің өнімін өндірді (шағын және қосалқы кәсіпорындар, үй шаруашылығы секторын қоса алғанда). Бұл 2001 жылмен салыстырғанда 9,8% жоғары. Өсім республиканың барлық өңірлерінде байқалды.
Кен өндіру
Өндіріс көлемі 1072,9 млрд теңге, өсім 14,7%.
- Шикі мұнай: 42,0 млн т (+16,6%)
- Газ конденсаты: 5,2 млн т (1,3 есе)
- Табиғи газ: 10,5 млрд м³ (1,3 есе)
Металлургия (тау-кеннен кейінгі жетекші сала)
2002 жылы бірқатар кен түрлері бойынша өндіріс артты: темір кені (1,3 есе), мыс (+5,1%), алюминий кені/боксит (1,2 есе), қорғасын-мырыш (+8,2%), хром (+15,8%).
Өңдеу өнеркәсібі
Өндіріс көлемі 1048,8 млрд теңге, өсім 7,7%.
Өңдеу секторында өндірістің 40%-дан астамы металлургия және металл өңдеуге, шамамен үштен бірі ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеуге тиесілі болды.
2002 жылғы өңдеу ішіндегі негізгі бағыттар
Металлургия және металл өңдеу
Өнім көлемі: 411,3 млрд теңге. Оның ішінде қара металлургия 164,7 млрд, түсті металлургия 228,3 млрд теңге.
- Шойын: 4,1 млн т (+4,7%)
- Болат: 4,9 млн т (+3,8%)
- Тапталған прокат: 4,0 млн т (+3,5%)
Ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу және тамақ өнеркәсібі
2002 жылы өңделген ауыл шаруашылығы өнімдері: 306,9 млрд теңге (+10,4%). Сусындарды қоса алғандағы тамақ өнімдері: 278,8 млрд теңге (+10,8%).
- Шұжық өнімдері: 12,1 мың т (+13,3%)
- Өңделген сүт және кілегей: 109,0 мың т (+17,3%)
- Қант: 395 мың т (+14,0%)
- Минералды және газдалған сулар: 220,6 млн л (1,4 есе)
- Сигареттер: 23,4 млрд дана (+9,2%)
Энергетика және машина жасау
Электр энергиясы өндірісі: 58,5 млрд кВт·сағ (+5,6%).
Машина жасау: электр, электрондық және оптикалық жабдықтар өндірісінің төмендеуіне байланысты өнім көлемі 2% кеміді. Көлік құралдары мен жабдықтары өндірісі +5,9% өсті.
Қорытынды байқау (2002)
2002 жылы кен өндіру өнеркәсібі 14,7% өссе, өңдеу өнеркәсібі 7,7% ғана өсті. Салалық құрылымда кен өндірудің үлесі 51,3%, өңдеудің үлесі 48,7% болды. Бұл деректер өңдеу өнеркәсібінің үлесін арттырудың жолдары мен мүмкіндіктері бар екенін көрсетеді.
2003 жыл (қаңтар–маусым): өсім және құрылым
2003 жылдың алғашқы жартыжылдығында өнеркәсіп өндірісі 1615,1 млрд теңге болды. Бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 9,4% артық.
Кен өндіру: жоғары үлес және отын-энергетикалық басымдық
Өнім көлемі: 803,9 млрд теңге (+11,5%). Өсім негізінен табиғи газ (тауарлы шығарылым) (+47,7%), газ конденсаты (+26,5%) және көмір өндірудің (+3,0%) артуымен қамтамасыз етілді.
Тау-кен өнімінің құрамында отын-энергетикалық пайдалы қазбалар үлесі: 89,7% (720,8 млрд теңге). Оның ішінде шикі мұнай мен табиғи газдың үлесі: 81,8% (658,0 млрд теңге).
Өңдеу: өсім драйверлері
Өңдеу өнеркәсібінде 670,7 млрд теңгенің өнімі өндірілді (+7,9%). Өсім негізінен резина және пластмасса бұйымдары (+40,6%), машина жасау (+30,2%), өзге металл емес минералды өнімдер (+24,9%), химия (+23,8%) есебінен қалыптасты.
Ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу: 163,3 млрд теңге. Тамақ өнімдері (сусындарды қоса): 145,9 млрд теңге (тиісті кезеңге 107,2%).
Экспорт бағаларының әсері
Өнеркәсіп өсімі көбіне экспорттық тауарлардың әлемдік нарықтағы бағасының жоғарылауымен байланысты болды. Экспорт деректері бойынша (жылдың алғашқы 5 айы) бірқатар позицияда заттай көлем азайса да, құндық көрсеткіш бағалардың өсуі есебінен сақталды немесе артты.
Бидай
Экспорт: 1,3 млн т (заттай 48%), құны 100%. Баға: 167,4 АҚШ долл./т (шамамен 2 есе қымбат).
Темір кені
Экспорт: 4,0 млн т және 104,3 млн АҚШ долл. Баға: 16 долл./т-дан 26 долл./т-ға өсті.
Мұнай және газ конденсаты
Экспорт: 21,6 млн т, құны 3763,3 млн АҚШ долл. Заттай +28%, құны +40%.
Осы деректер өнеркәсіп көлемінің артуы көбіне баға факторымен түсіндірілетінін көрсетеді. Сонымен қатар, өсімнің негізгі көзі ретінде тау-кен саласының басымдығы сақталып, шикізаттық сипат күшейе түсті.
Мұнай өндіру артқанымен, мұнай өңдеу өнімдерін шығару жеткілікті қарқынмен өспегені атап өтіледі. Бұл ішкі нарықтағы бензин, газойль, мазут сияқты өнімдер бағасының өсуіне ықпал еткен факторлардың бірі ретінде қарастырылады.
2004 жыл (қаңтар–қыркүйек): серпін және өңірлік көрініс
2004 жылдың қаңтар–қыркүйегінде өнеркәсіп кәсіпорындары 2634 млрд теңгенің өнімін өндірді. Бұл 2003 жылғы сәйкес кезеңнен 10,3% жоғары. Өсім (Ақмола облысынан басқа) өңірлердің басым бөлігінде байқалды.
Кен өндіру
Өнім: 1349,3 млрд теңге (+13,1%). Өсім газ конденсаты, тауарлы табиғи газ, шикі мұнай және көмір өндірісінің артуымен байланысты.
- Көмір: 59,0 млн т (+4,7%)
- Шикі мұнай: 37,4 млн т (+12,2%)
- Тауарлы табиғи газ: 6,6 млрд м³ (+32,0%)
- Боксит: 3,5 млн т (-0,4%)
Өңдеу өнеркәсібі
Өнім: 1099,9 млрд теңге (+8,6%). Өсім резина және пластмасса бұйымдары, машина жасау, былғары және аяқ киім, химия, өзге металл емес минералды өнімдер, целлюлоза-қағаз және баспа ісі, сондай-ақ сусындарды қоса тамақ өнімдері өндірісінің артуымен қамтамасыз етілді.
Өңдеу құрылымында 40%-дан астам үлес металлургия және дайын металл бұйымдарына, төрттен бірінен астам үлес тағам өнімдеріне (сусындар мен темекіні қоса) тиесілі болды.
Металлургия және машина жасау: жекелеген көрсеткіштер
Металлургия және дайын металл бұйымдары
Өнім: 465,9 млрд теңге. Қара металлургия: 208,9 млрд, түсті металлургия: 228,5 млрд теңге.
Қара металлургия (көлемдер)
- Шойын: 3,2 млн т (+5,5%)
- Болат: 4,1 млн т (+9,4%)
- Ферроқорытпа: 1,21 млн т (+2,9%)
Машина жасау
Өнім: 84,7 млрд теңге, 2003 жылмен салыстырғанда +32,5%.
Түсті металдар (жекелеген өнімдер)
Өңделмеген қорғасын: 113,3 мың т (+16,7%), өңделмеген мырыш: 228,6 мың т (+3,7%).
Қарадай мыс: 337,3 мың т (+6,5%), тазартылған мыс: 336,1 мың т (+5,9%).
2005 жыл (қаңтар–тамыз): өсімнің баяулауы
2005 жылдың қаңтар–тамыз айларында өнеркәсіп өндірісі 3197 млрд теңге болды. Бұл 2004 жылғы сәйкес кезең деңгейінің 104,5%-ын құрады (яғни өсім 4,5%). Алдыңғы жылы осы кезеңдегі өсім 9,8% болғандықтан, серпіннің әлсірегені байқалады.
Кен өндіру
Өнім: 1867,9 млрд теңге (+3,1%). Өсім газ конденсаты (+38,6%), магнит (+22,4%), біріктірілмеген темір (+17%), мыс (+11%) және хром (+9,1%) өндірісінің артуымен байланысты.
Сонымен қатар бірқатар өнімдер бойынша төмендеу де тіркелді: құрамында алтыны бар кендер, темір кенді шекемтастар, тас көмір және кейбір түсті металл кендері.
Өңдеу өнеркәсібі
Өнім: 1104,4 млрд теңге (+5,4%). Осы кезеңде ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу 310,2 млрд теңге, ал сусындарды қоса тамақ өнімдері 270,1 млрд теңге болды.
Кокс, мұнай өнімдері және ядролық материалдар өндірісі 103,8 млрд теңгеге жетіп, мазут, газойль және бензин шығару өсімі есебінен өткен жылмен салыстырғанда +12,1% болды.
Металлургия, машина жасау және жеңіл өнеркәсіп
Металлургия
Өнім: 461,8 млрд теңге. Қара металлургияда жайма илек, болат және шойын өндірісін қысқарту есебінен төмендеу байқалды, ал ферроқорытпа өндірісі +6,7% өсті.
Машиналар мен жабдықтар
Өнім: 33,5 млрд теңге. Тұрмыстық кір жуғыш және құрғату машиналары, мұнай-газ өңдеу жабдықтары, крандар және тракторлар шығару артты, ал тау-кен және мұнай кәсіпшілігіне арналған кейбір жабдық түрлері бойынша төмендеу байқалды.
Тоқыма және тігін
Өнім: 18,7 млрд теңге. Өсімнің негізгі факторы — саланың едәуір үлесін құрайтын мақта талшығын шығару көлемінің артуы.
Жалпы үрдіс ретінде 2005 жылы да өндіріс өсімінің негізгі тірегі — шикізат секторы. Өңдеу саласында жекелеген бағыттар өссе де, дайын өнім үлесін арттыру мәселесі өзектілігін сақтайды.
Кестелер туралы ескертпе (1995–2005)
Бастапқы мәтінде 1995–2005 жылдарға арналған екі кесте берілген: (1) өнеркәсіптің негізгі көрсеткіштері және (2) өнеркәсіп өнімдерінің негізгі түрлерін өндіру индекстері. Алайда кестелердегі деректердің орналасуы мен баған/жол сәйкестігі бірізді емес, сондықтан оларды қателіксіз «таза» кесте түрінде қайта теру үшін бастапқы деректерді бөлек форматта нақтылау қажет.
Егер деректерді қайта жіберсеңіз
Кестелерді айқын форматта (әр жол — бір көрсеткіш, әр баған — бір жыл) немесе Excel/CSV түрінде берсеңіз, оларды Tailwind көмегімен ықшам, оқуға жеңіл кестелер ретінде рәсімдеп беремін.