Корпорацияның жеке қаражаттарымен және займдарды қолданғанда капиталдың жеке құны кредиторлармен және акция иелеріне төленген компенсациямен суммалық пайдаға тең
Капитал құны және оны басқарудың мәні
Капиталды басқару оның құнын бағалау арқылы жүзеге асырылады. Капитал құны — корпорация әртүрлі көздерден тартатын капитал үшін төлейтін «баға», яғни қаржыландырудың жалпы құны.
Капитал өндіріс факторы ретінде нақты құнға ие және ол корпоративтік топтың инвестициялық шешімдеріне де, ағымдағы шығындарына да тікелей әсер етеді. Сондықтан капитал құны корпоративтік қаржы жүйесіндегі ең маңызды басқарылатын көрсеткіштердің бірі болып саналады.
Неге бұл көрсеткіш маңызды?
- Инвестициялық шешім қабылдауда негізгі бастапқы параметр ретінде қолданылады (Ф. Ли Ченг және Д. И. Финнерти).
- Облигация шығару, құрал-жабдықты сатып алу немесе жалға алу, инвестициялық стратегияны таңдау сияқты шешімдерге тікелей ықпал етеді.
- Қаржы менеджментінің негізгі мақсаты — компания құнын максимизациялау, ал оған жетудің тиімді жолдарының бірі — капитал тарту шығындарын төмендету.
Капитал құны және балама шығындар
Қаржылық тұрғыдан капитал құны бір мезгілде балама шығындардың бағасы болып табылады. Инвестор талап ететін табыстылық — берілген жобаға салынған қаражаттың баламалы мүмкіндіктермен салыстырғандағы құнын көрсетеді.
Инвестициялық ресурстардың негізгі көздері: акция эмиссиясы, банктік несиелер, бөлінбеген табыс. Әр көздің тәуекелі әртүрлі болғандықтан, тәуекел үшін талап етілетін өтем (табыстылық нормасы) да бірдей болмайды. Жалпы қағида: күтілетін табыстылық капитал тарту шығындарынан жоғары болуы тиіс.
Экономистердің түсіндірмелері
С. Росс
Капитал құны, ең алдымен, қарыз қаражатын пайдалану тәсіліне байланысты. Инвестициялық капитал құны — капиталды салумен байланысты тәуекел деңгейіне тәуелді.
Ван Хорн
Капитал құны — қаржыландырудың әртүрлі түрлері бойынша талап етілетін нақты және күтілетін табыстылық. Ал капиталдың жалпы құны — жеке құндардың орташа өлшенген мәні.
Қарыз және меншікті капитал қолданылған жағдайда, капиталдың жиынтық құны кредиторлар мен акционерлерге төленетін өтемнің (компенсацияның) жалпы мөлшерімен сипатталады. Яғни, капитал құны корпорацияның қарыз міндеттемелерінің құнын және акционерлік капитал құнын бірге көрсетеді.
Жалпы құнды қолданудың шектеулері
Ван Хорн ұстанымына сәйкес, капиталдың жалпы (орташа) құнын инвестициялық шешім қабылдау критерийі ретінде қолдану белгілі шарттарда орынды:
- компания активтерінің тәуекелі біртекті (тәуекел көзі ұқсас);
- инвестициялық ұсыныстар тәуекел деңгейі бойынша тең және салыстыруға келетіндей бағаланады.
Егер жобалардың тәуекел деңгейі әртүрлі болса, капиталдың жалпы құны компания үшін қажетті табыстылық нормасын дәл көрсетпей, шешім қабылдауда қателікке әкелуі мүмкін.
Орташа өлшенген капитал құны (ОӨҚ)
Капитал құнын басқару фирманың нарықтық құнын өсіру үшін қажет. Бұл жерде негізгі өлшеуіш — орташа өлшенген капитал құны (ОӨҚ). Ол инвесторлар күтетін табыстылықтың ең төменгі шегін сипаттайды және капиталдың әртүрлі көздерінің жеке құндарының орташа өлшенген мәні ретінде қарастырылады.
Қаражат көздерінің мысалдары
Меншікті және қарыздық қаржыландырудың сыртқы қаражаттардан айырмашылығы — корпорацияның ішкі қаржы көзі ретінде бөлінбеген табысты пайдалануы.
ОӨҚ есептеу формуласы
ОӨҚ = Σ(Цi × Үi)
Мұнда: Цi — i-қаражат көзінің құны (%), Үi — жалпы көлемдегі i-қаражаттың үлес салмағы (бірлік бөлшек), n — қаражат көздерінің саны (i = 1, 2, 3 … n).
Есептеу мысалы
Берілген деректер бойынша:
ОӨҚ = (25 × 0,60) + (14 × 0,10) + (16 × 0,05) + (8 × 0,10) + (17 × 0,15) = 20,55%
2006 жылғы 1 қаңтардан Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің есептік мөлшерлемесі 7% болған жағдайда, егер несиелер 15% жылдық мөлшерлемемен берілсе, ОӨҚ = 20,55% деңгейі капитал тартудың тиімсіз екенін көрсетуі мүмкін.
Капитал құны көрсеткішін қолданудың негізгі бағыттары
1) Ағымдағы қызмет тиімділігінің өлшемі
Капитал құны корпорация үшін жаңа капиталды тарту және игеру «бағасын» көрсетеді. Осыған байланысты ол компания қызметінің барлық бағыттары үшін ең төменгі табыстылық нормасы ретінде қарастырылады.
2) Нақты инвестицияларды бағалау критерийі
Капитал құны жобаларды бағалауда дисконт мөлшерлемесі ретінде қолданылады: болашақ ақша ағымдары осы мөлшерлемемен ағымдағы құнға келтіріледі.
Сондай-ақ капитал құны жобаның ішкі табыстылық нормасымен (IRR) салыстыру базасы болады. Егер IRR капитал құнынан төмен болса, жобаны қабылдау экономикалық тұрғыдан негізсіз деп саналады.
3) Қаржылық инвестиция тиімділігінің критерийі
Капитал құны қаржылық құралдардың табыстылығын бағалауда «база» ретінде қолданылады. Ол бағалы қағаздардың нарықтық және эмиссиялық табыстылығын салыстыруға мүмкіндік беріп қана қоймай, қаржылық инвестициялардың перспективалы бағыттарын таңдауға көмектеседі.
Сонымен бірге, бұл көрсеткіш қор қаражатының табыстылығын бағалаудың әдістемелік негізі бола алады.
Акция құнын бағалау: Гордон формуласы
Қарапайым акцияның нақты (әділ) құнын бағалауда тәжірибеде М. Гордонның моделі жиі қолданылады:
СА = D0 × (1 + K) / (R − K)
Мұнда: СА — қарапайым акцияның нақты құны; D0 — өткен жылғы дивиденд; R — акционер талап ететін табыстылық деңгейі; K — дивидендтердің жыл сайынғы болжамды өсімі (барлығы бірлік бөлшекпен).
Қысқа мысал
Акционерлік қоғам базалық жыл үшін бір қарапайым акцияға 60 теңге дивиденд төлейді. Өткен жылдар статистикасына сүйене отырып, инвестор дивидендтердің болашақта 12% өсімін күтеді. Акционер талап ететін табыстылық деңгейі 20% деп қабылданады.