Қазақша рефераттар

Қарама - қарсылық немесе терістеу заңы

Қарама-қарсылық (терістеу) заңы және оның сөйлемдегі көрінісі

Қарама-қарсылық немесе терістеу заңы — диалектиканың негізгі заңдарының бірі. Қоғамның субъектісі ретінде адам айналасында болып жатқан құбылыстарды тек бақылап қана қоймай, оларға ықпал етеді: тікелей қатысады, қабылдайды, бағалайды. Қоғамдағы құбылыстар мен оқиғалар туралы көрген-түйгенін ой елегінен өткізіп, баяндайды; ол жөніндегі көзқарасын білдіреді, мақұлдайды немесе терістейді.

Адам мен қоғам арасындағы осы байланыстың тілдік бейнесі сөйлемде көрініс табады. Қазақ тіл білімінде бір кезеңде «ереуіл», «қайшы салалас» атауларымен аталып, кейін қарсылықты салалас деп орныққан құрмалас сөйлемдердің компоненттері бір-біріне қарама-қарсы әрекет пен оқиғаны баяндайды.

Қарсылықты мән қалай құрылады?

  • 1

    Бірінші компоненттегі предикатқа екінші компоненттегі предикат қайшы мәнде беріледі.

  • 2

    Бірінші сыңарда баяндалған оқиғаның күтілетін нәтижесі екінші компонентте жоққа шығарылады немесе қарсы мәнде құрылады.

  • 3

    Екінші сыңарда белгілі бір ой айтылады, бірақ ол мағынасы жағынан бірінші сыңарда айтылған ойға қарсы болады.

Анықтама

Компоненттерінде қарама-қарсы іс-оқиға баяндалатын салалас құрмаластың түрі қарсылықты салалас деп аталады.

Жалғаулықтары және олардың қызметі

Негізгі жалғаулықтар

бірақ дегенмен алайда әйтсе де әйткенмен сонда да

Қарсылық мәндегі жалғаулықтардың мағыналық айырмашылығы айқын емес: көбіне бірінің орнына бірі қолданыла береді.

Жалғаулықтардың рөлі біркелкі емес

Құрмалас компоненттерін байланыстыруда шылаулардың қызметі бірдей емес. Жалғаулықсыз байланысқан қарсылықты салаластардың көпшілігін жалғаулық қосып айтуға болады. Алайда қарсылықты салаластың барлық түрінен жалғаулықты алып тастау мүмкін емес: мұндайда кейбір сөйлемдердің синтаксистік байланысы солғындап, мағыналық тұтастық бұзылады.

«Шырай мына сөзден тіксініп қалды, әйтсе де Құдабайды ойлады.»
Д. Досжан

Қарсылық мәнді құрмаластардың түрлері

Реалды қарсылықты

Реалды қарсылықты құрмаласта қарсы мәндегі оқиғаның орындалғаны немесе орындалатыны баяндалады.

«Салт аттылар мен ат шана өтіп кетті, бірақ Әбдірахман терезеге сүйеніп ұзақ тұрды.»
Х. Есенжанов
«Ұлы түнде орнынан барынша сыбдырсыз тұрады, сөйтсе де бұл бірге оянады.»
«Асығыс-ақ, дегенмен қайырылмау ұят.»
Қ. Тоқмырзаұлы

Ирреалды қарсылықты

Ирреалды қарсылықты сөйлемде алғашқы сыңарда белгілі бір істі орындауға әрекет жасалғанымен, басыңқыда сол әрекеттің орындалуы терістеледі.

«Алтын-күміс ақша ұстаған бай болған, бірақ өлікке кебін бермеген сараңдар да бар.»
Д. Досжан
«Тілдің бірден-бір жоқтаушысы — қаламгер қауым, бірақ олардан әзірше айтарлықтай қимыл көрінбейді.»
«Барайын деймін, бірақ жер шалғай.»

Салыстырмалы сөйлемдер: қысқаша шолу

Салыстырмалы сөйлемдер ұзақ жылдар бойы оқулықтарда арнайы қарастырылмай келіп, тек соңғы жылдары ғана жиірек сөз бола бастады. Мұнда компоненттеріндегі іс-оқиға желісі бір-бірімен салыстырыла беріледі; әсіресе мақал-мәтел құрылымдарында жиі кездеседі.

Жалғаулықтары

ал да де та те

Мұндай құрмаластарда көбіне мағыналары бір-біріне қарама-қарсы антоним сөздер қолданылады.