Этикет ұғымы

Этикет ұғымы

Этикет алғашында хан (шах, король, патша) сарайларында рәсімділікті сақтау тәртібі ретінде қалыптасты. «Этикет» сөзі француз тілінен аударғанда рәсімді реттейтін нұсқау қағазы, сондай-ақ рәсім өткізу тәртібі деген мағына береді.

Тарих жоғары билік өкілдерінің өзара қарым-қатынасы қарапайым халықтан алшақтай түскен сайын, этикетке айрықша мән берілгенін көрсетеді. Сарай өмірі қатаң реттелді: кімнің қашан тұратыны, монархты кімнің, қашан және қалай киіндіретіні, аудиенциялардың өту тәртібі сияқты ұсақ көрінетін мәселелердің бәрі нақты қағидаға бағынды.

Этикетті «ұсақ-түйек» деп бағаламаған жөн: дәл сол ұсақ детальдардың сақталмауы қақтығыс пен жанжалға ұласып, тіпті мемлекетаралық шиеленіске дейін жеткізуі мүмкін еді. Сол кезеңде «этикет заңдары монархты конституциядан да берік байлайды» деген әзіл-шыны аралас пікірлердің айтылуы да этикеттің ықпалын аңғартады.

Этикет нормалары және мәдени айырмашылық

Этикет нормалары дербес сипатқа ие: ненің жағымды, ненің жағымсыз саналатыны тарихи кезеңге де, әр этностың менталитетіне де байланысты. Мысалы, кейбір халықтарда қонақтың тамақты сүйсініп жегенін білдіретін кекіру қалыпты қабылданса, басқа мәдениеттерде бұл — әдепсіздік белгісі.

Этикет әлеуметтік элита аясында қалыптасқанымен, халық арасында да қарым-қатынас мәдениеті болғаны даусыз. Бүгінде ол кәсіптік, тұрмыстық және отбасылық этикет түрінде өмір сүріп келеді.

Этикет пен этиканы шатастырмау

Этикетті этикамен шатастыруға болмайды. Дыбыстық ұқсастықтарына қарамастан, бұл — екі бөлек ұғым. Этикет нақты бір жағдайда, нақты ортада адамдардың өзін-өзі ұстау әдебін білдірсе, этика — әлдеқайда кең, мораль, құндылық және адамгершілік қағидаларын қамтитын түсінік.

Этикеттің кейбір ұстанымдары

Қазіргі нарықтық экономика жағдайында іскерлік этикет — маңызды құзыреттердің бірі. Іскер адам деп нарық талаптарына бейім, сату-сатып алу мен келіссөз жүргізу тетіктерін меңгерген, өз ісін жақсы білетін қағілез жанды айтамыз. Бірақ іскерлікті тек өз пайдасын көздейтін, ешкіммен санаспайтын мінез ретінде түсіну дұрыс емес: қоғамда өмір сүрген соң, қарым-қатынастың да мәдениеті қажет.

1) Сенім — іскерліктің тірегі

Іскерлік қатынаста ең маңызды ұстанымдардың бірі — сенім. Әріптестер арасында сенім болмаса, іс алға баспайды. Жалпы сенім — адамдар арасындағы қарым-қатынасты мүмкін ететін негізгі фактор: жүргізушіге сенбесек, жолға шықпас едік; аспазшыға сенбесек, сырттан ас ішпес едік; дәрігерге сенбесек, емханаға бармас едік.

2) Көңіл күй мен сабыр — ұжымдық ахуалдың кілті

Қандай ортада болсын қарым-қатынас көбіне адамдардың бір-біріне деген ықыласынан басталады. Ашық-жарқын көңіл күйде болу, айналаңа ізгі әсер тарата білу — тек іскер адамның емес, әр адамның жауапкершілігі. Ұрыс-керіс пен айқай-шу арқылы мәселені ушықтырғаннан гөрі, жағымсыз эмоцияның алдын алған дұрыс.

• Қай жағдайда да сабыр сақтау.
• Қиындықты айналып өту мен немқұрайдылықты шатастырмау.
• Ұжымда бәріне жайлы, жағымды ахуал қалыптастыра білу.

3) Әдеп амандасудан басталады

Амандасу — адамдардың бір-біріне деген құрметін, жылы ықыласын, мейірімін білдіретін әдеп үлгісі. Сондықтан қазақ тіліндегі «Сәлем түзелмей, әлем түзелмейді», «Сәлеміміз түзу», «Сәлемнен кете қойған жоқпыз» сияқты тіркестер татулық пен жылы шырайдың маңызын айқындайды.

4) Сөз мәдениеті: сыпайылық — ықпалдың құралы

«Жылы-жылы сөйлесең, жылан да іннен шығады» деген мақал ізетті сөздің адамдар арасындағы қатынасты қалыптастыратын күш екенін көрсетеді. Жақсы әрі орынды сөйлеу, сыпайы тіл табыса білу — әдептіліктің маңызды шарты және іскер адамға да пайдалы дағды.

5) Басшы мен бағынушы: сыйластық пен тыңдай білу

Басшы мен бағынушы арасындағы қарым-қатынастың өз ерекшелігі бар: белгілі бір жағдайда олардың мәртебесі тең емес. Дегенмен халық даналығындағы «Ұлық болсаң, кішік бол!» қағидасы басшының кішіпейілдігі ұжымды ұйыстыратынын меңзейді. Басшы қарамағындағылармен неғұрлым сыпайы болса, соғұрлым шынайы құрметке ие болады.

Басқаны тыңдай білу — үлкен өнегелік. Тіпті өз көзқарасың келіспесе де, оппонентті соңына дейін тыңдап шығу тәрбиеліліктің белгісі. Ал қызметкерден өз міндетінен тыс нәрсе сұрау қажет болғанда, бұйрық райдан гөрі өтініш пен сұраныс формасын қолдану — көрегендік әрі ортақ іске пайдалы тәсіл.