Жеке адамның әлеуметтік статусы
Әлеуметтанудағы «жеке адам және қоғам» мәселесі
Әлеуметтану басқа гуманитарлық ғылымдардан өзгеше қырынан қарайды: жеке адам — әлеуметтік өмірдің қайнар көзі, оның шынайы әрі негізгі әрекет етушісі және дамытушысы. Ол әлеуметтік әрекеттестікке, институттарға және қоғамдық қатынастарға ажырамас түрде кіріктірілген.
Негізгі ой
Әлеуметтану жеке адамды таңдайтын, талғайтын, әрекет ететін субъект ретінде зерттейді және оның күнделікті өміріндегі тұрақты, қайталанатын әрекеттеріне, қоғаммен байланыстарының құрылымына ерекше мән береді.
Зерттеудің екі ракурсы
1) Қоғам қалай құрылған?
Бұл бағыт әлеуметтік институттар, қауымдастықтар және тұтас қоғамның қалай ұйымдасатынын, олардың жеке адамның қажеттіліктерімен қандай қатынаста болатынын түсіндіреді. Институттар адамның мүдделерін қаншалықты бейнелеуі тиіс, әлде олар өз даму логикасына сай дербес жүйе ме — осы сұрақтар талданады.
2) Жеке адам қоғаммен қалай әрекеттеседі?
Бұл ракурста жеке адамның белгілі бір социуммен өзара ықпалы, автономдылық пен тәуелсіздікті көрсету мүмкіндігі қарастырылады. Сонымен бірге қоғам, байланыстар және институттар адамның құндылықтарын, олардың иерархиясын, өмір жолын қаншалықты реттейтіні зерттеледі.
Жеке адам социологиясының өзегі
Жеке адам социологиясының басты проблемасы — әлеуметтік жағдайлар (байланыстар, әлеуметтік және билік институттары, әлеуметтік қауымдастықтар) мен адам іс-әрекетінің өзара ықпалын түсіндіру.
ХХ ғасырдың екінші жартысындағы негізгі концепциялар
- «Айнадағы Мен» теориясы (Ч. Кули, Дж. Мид)
- Рөльдік теория (Р. Линтон, Т. Парсонс және т.б.)
- Социологиядағы необихевиоризм бағыттары
- Референтті топтар және ұстанымдар теориялары
Бұл теорияларды біріктіретін ортақ белгі — адам даралығын индивидтердің өзара әрекеттестігінен, қоғамдағы рөлдерді атқарудан, әлеуметтік стимулдардан, қажеттіліктер мен бағыттардан туындайтын туынды құбылыс ретінде қарастыруы.
Талдауда қолданылатын негізгі категориялар
Жеке адам социологиясы жеке адамның әлеуметтік қатынастағы орнын сипаттау үшін бірқатар ұғымдарды қолданады: бейімделу, белсенділік, тәрбие, мүдделер, мотивтер, қажеттіліктер, құндылықтар, жеке адам типтері, ұстанымдар және т.б.
«Айнадағы Мен» теориясы: тұлға қалай қалыптасады?
Ч. Кули мен Дж. Мид ұсынған «Айнадағы Мен» теориясында тұлға адамның әлеуметтік шартталған «Менінен» туындайтын функция ретінде түсіндіріледі. Тұлғаның негізі — өзіндік сана: ол әлеуметтік әрекеттестік барысында индивидтің өзін объект ретінде, яғни басқа адамдардың көзімен көруді үйренуінің нәтижесінде қалыптасады.
Осылайша жеке адам әлеуметтік өмір үдерісінде жинақталатын, салыстырмалы түрде тұрақты әлеуметтік қасиет ретінде сипатталады.
Рөльдік теория: статус, рөл және күту
Әлеуметтік рөл деген не?
Рөльдік теорияға сәйкес, жеке адам — индивидтің қоғамда атқаратын әлеуметтік рөлдерінің жиынтығы. Әлеуметтік рөл индивид пен қоғамның әрекеттестігін байланыстыратын маңызды механизм ретінде қарастырылады.
Әлеуметтік байланыстар адамдардың қоғамдық қатынаста белгілі бір функцияларды (мұғалім, инженер, әке, бала және т.б.) орындауы арқылы құрылады. Мысалы, студенттің негізгі функциясы — кәсіби және жалпы азаматтық мәдениетті меңгеру.
Әлеуметтік статус және оның түрлері
Индивидтің функциялары мен олардан туындайтын құқықтар мен міндеттер оның әлеуметтік статусын айқындайды. Әлеуметтік статус — адамның әлеуметтік топтардағы және тұтас қоғамдағы позициясы.
- Табиғи: жыныс, жас
- Әлеуметтік: мамандық, кәсіп, табыс, қызмет жағдайы
- Туа біткен: ұлт, әлеуметтік тегі, туған жері
- Қол жеткізілген: білім, мамандық, біліктілік
Престиж және статус иерархиясы
Әлеуметтік статустар иерархиясы престиж ұғымы арқылы бекітіледі: ол белгілі бір қоғамда немесе әлеуметтік топта позицияның маңыздылығын көрсетеді. Мамандықтың, лауазымның, қызмет түрінің престижді болуы мүмкін.
Престиж адам ниетін, әрекетін ынталандырады, ал престиждік бағалау кәсіби таңдау, әлеуметтік орын ауыстыру, тұтыну құрылымы сияқты мінез-құлықтың көптеген қырын реттеуге ықпал етеді.
Рөльдік күту және рөлдер жиынтығы
Р. Линтон әлеуметтік рөлді адамның статусына байланысты күтілетін мінез-құлық ретінде анықтайды. Бұл күту статусқа сәйкес нормаларды орындау және игеру арқылы іске асады.
Әр статусқа бірнеше рөл қатар бекітіледі. Мысалы, зауыт директоры жоғары басшылықпен қатынаста бір рөлде, қызметкерлерімен қатынаста екінші рөлде, отбасында әке ретінде үшінші рөлде көрінуі мүмкін. Соған қарамастан оның негізгі статусы өзгермейді.
Р. Мертон белгілі бір статустан туындайтын рөлдер қосындысын рөлдер жиынтығы деп атады. Әдетте ол ресми және бейресми рөлдерді қамтиды. Мысалы, ЖОО оқытушысына тек кәсіби-ғылыми деңгей ғана емес, сондай-ақ бейресми ғылыми ортада қалыптасқан қарым-қатынас стилі мен мәдениет нормаларын меңгеру талабы қойылады.
Рөльдік қақтығыстар
Рөлдердің көптігі жеке адамның ішкі шиеленістерін — рөльдік қақтығыстарды туғызады. Олар көбіне мотивтердің күресі ретінде көрінеді: берілген жағдайда қай рөлдің талаптары маңыздырақ болса, сол басымдық алады.
Рөлдер де статустар сияқты иерархиялық сипатқа ие, ал әр адам өзіне тән басымдықтар жүйесін қалыптастырады.
Функция — статус — рөл: біртұтас механизм
Әлеуметтік функциялар, статустар және рөлдер өзара қабысып, бір механизмді құрайды. Соның арқасында әр адам белгілі бір қоғамның бөлшегі ретінде оның мәдениетін, нормаларын және сапалық сипаттарын ұстанушыға айналады. Жеке адамның атқаратын рөлдері ол кіріктірілген қоғамдық жүйедегі байланыстар мен қатынастарды бейнелейді.
Необихевиоризм және ұстанымдар теориясы
Необихевиоризм
Необихевиоризмде жеке адам өмір шарттарын және қоғамдағы мінез-құлық үлгілерін игерудің нәтижесі ретінде қарастырылады: тұлға әлеуметтік стимулдар жиынтығына берілетін әлеуметтік тұрғыдан қолайлы жауаптардың жиынтығы ретінде түсіндіріледі.
Индивидтің кейбір аралық, әлеуметтік емес айнымалылармен байланысы болуы мүмкін деп танылғанымен, олар көбіне қатаң ғылыми талдаудың дербес пәні ретінде мойындалмады.
Ұстанымдар теориясы
Ұстанымдар теориясында жеке адам қоғам тарапынан күнделікті ықпал ету арқылы қалыптасатын, кейде саналы түрде аңғарылмайтын ұстанымдар жиынтығы ретінде сипатталады. Түрлі ұстанымдар жинақталған сайын адам жеке адам болуға дағдыланып, санасында «жеке адам болу» қағидалы ұстанымы орнығады.
Социогендік қажеттіліктер және бағыттар
Жеке адамның әлеуметтік концепцияларының бір тобы тұлғаны социогендік қажеттіліктер жиынтығы және қоғам тудыратын бағыттар арқылы түсіндіреді. Қоғам даму барысында жеке адамның қалыптасуына ықпал ететін әртүрлі қажеттіліктерді «өндіреді», ал бұл қажеттіліктер тұлғаның әрекетіне, таңдауларына және өзін-өзі жүзеге асыруына әсер етеді.
Қорытынды: ықшам схемалардан жүйелік түсінуге
Жеке адам туралы көзқарастардың даму логикасы — тұлғаны шамадан тыс ықшамдайтын схемаларды еңсеру және оны жүйелік тұрғыдан түсіндіруге көшу. Бұл бетбұрыс жеке адам мен қоғамның өзара байланысын неғұрлым терең, көпқырлы және нақты әлеуметтік механизмдер арқылы сипаттауға мүмкіндік береді.