Композицияның барлық заңдылықтары мен мүмкіндіктерінің идеялық ойға бағыну заңдылығы
Бейнелеу өнері заңдылықтарын оқыту: мазмұнды жүйелеудің өзектілігі
Бейнелеу өнерін оқыту әдістемесіндегі ең күрделі мәселелердің бірі — бейнелеу өнерінің негізін құрайтын заңдылықтарды жүйелі түрде оқыту және сол заңдылықтар арқылы оқушылардың бейнелеу икемділіктері мен дағдыларын қалыптастыру. Бұл заңдылықтарды оқыту көркемдік білім берудің негізгі мазмұнын құрайды.
Аталған мазмұнға перспектива, жарық пен көлеңке, түстану және композиция заңдылықтары кіреді. Алайда бұл заңдылықтардың мазмұны әлі күнге дейін нақты айқындалып, бірізді жүйеге келтірілген деп айту қиын: көбіне әртүрлі әдебиеттерде бытыраңқы түрде, жекелеген мәселелерге қатысты қысқаша үзінділер ретінде ғана беріледі.
Неге бұл маңызды?
- Заңдылықтар туралы білім сурет салу үдерісінің сапасын арттыруға тікелей ықпал етеді.
- Тәжірибе көрсеткендей, перспектива, жарықтану, түстану, композиция сияқты негіздерді меңгерген адамның жұмысы бұл білімдерсіз орындалған суреттермен бір деңгейде болмайды.
- Қазіргі жағдайда заңдылықтарды оқыту қажеттігі мен оны оқытудың мазмұны, формалары және әдістерінің жеткілікті деңгейде қалыптаспауы арасында қарама-қайшылық бар.
Жаңа ізденістерді талап ететін міндеттер
Бұл қайшылықты шешу көркемдік білім беру саласында жаңа ізденістерді қажет етеді. Мәселені жүйелі түрде алға жылжыту үшін төмендегі жұмыстар өзекті:
Анықтамалар
Өнер заңдылықтарының анықтамаларын нақтылау және біріздендіру.
Терминдер
Негізгі терминдерге түсініктер дайындап, қолданымын тұрақтандыру.
Оқу материалы
Заңдылықтарды құрайтын оқу материалдарының мазмұнын анықтау.
Әдістеме мен құрал
Оқу құралы мен оқыту әдістемесін әзірлеу, қолдануға енгізу.
Композицияны оқыту — көркемдік білім берудің өзекті бағыты
Көркемдік білім берудің маңызды бағыттарының бірі — композиция заңдылықтарын бейнелеу өнері сабақтарында оқыту. Композициялық сурет салу шығармашылық іс-әрекетке жатады: ол білімді, ой еңбегін және саналы талдауды талап етеді. Өз уақытында суретші-педагог П. П. Чистяков: «Сурет салу — ғылым талап еткендей ақыл-ой қызметін қажет етеді», — деп атап өткен.
Мектептегі бейнелеу өнері пәні басқа пәндер сияқты оқушыларға теориялық білімдерді меңгертуді және бейнелеудің қарапайым икемділіктері мен дағдыларын қалыптастыруды көздейді. Демек, бейнелеу өнерінің де теориялық негізін құрайтын заңдылықтары, ережелері, категориялары, ұғымдары мен түсініктері бар. Солардың ең маңыздыларының бірі — композиция заңдылығы.
Композиция ұғымы және оның ауқымы
«Композиция» ұғымы латынның compositio — «ойлап табу», «құрастыру» деген сөзінен шыққан. Бейнелеу өнерінде композиция — картинадағы негізгі ойды жеткізу үшін көріністі айшықтап таңдау, маңыздыны бөліп көрсету, қосымша элементтер арқылы мазмұнды тереңдету, уақыт пен кеңістікті жарық пен көлеңке мүмкіндіктері арқылы берудің тұтас жүйесі.
Шығармада осы мүмкіндіктердің біреуі кем болса, ой толық ашылмайды; ал барлығы біртұтас әсер еткенде ғана суретшінің идеясы көрерменге анық жетеді.
Композиция кескіндеме, графика, мүсін, сәндік-қолданбалы өнер, дизайн сияқты бағыттардың барлығымен байланысты; сондай-ақ бейнелеу өнерінің тарихы, сурет, кескіндеме, сәндік қолөнер, дизайн және оқыту әдістемесі пәндерімен тығыз сабақтас. Соған қарамастан, композицияны оқыту әлі де жеткілікті деңгейде оқу проблемасы ретінде жүйелі қарастырылып отырған жоқ. Жоғары оқу орындарында композиция арнайы пән ретінде болғанымен, оны оқытудың кейбір жекелеген мәселелері толық зерттеліп бітпеген.
Композицияны оқу материалы ретінде жіктеу
Бейнелеу мүмкіндіктеріне қарай
Кескіндеме композициясы
Бояу, рең, жарық-көлеңке арқылы идеяны тұтастау.
Графика композициясы
Сызық, дақ, тон, штрих арқылы құрылым жасау.
Мүсін композициясы
Кеңістіктегі көлем, пластика, масса қатынастарын ұйымдастыру.
Қолөнер бұйымдарының композициясы
Өрнек, симметрия, ырғақ арқылы тұтастыққа жету.
Жанрларға қарай
Композиция заңдылықтары: 4 негізгі топ
1) Тұтастық (бүтіндік) заңы
Бұл заң сақталғанда шығармадағы көріністер біртұтас қабылданады. Идеялық ой бірнеше өмір көріністерінен құралады; олар бейнелік және логикалық байланыстар арқылы берілген жағдайда ғана ой тұтас күйінде көрерменге жетеді. Байланыс әлсіресе, тұтастық та жоғалады.
2) Үлгі (типизация) заңдылықтары
Шығармадағы жағдай мен мінездің үлгілерін, іс-әрекет пен қозғалысты, сондай-ақ қозғалыссыз тұрақтылықты композицияда нанымды көрсету ерекшеліктерін сипаттайды.
3) Қарама-қарсылық (контраст) заңдылығы
Түс контрастын, объект пішіндерінің айырмашылығын, кейіпкерлердің психологиялық күйін бейнелеу арқылы ойды өткірлендіріп, мәнерлілікті күшейтеді.
4) Барлық мүмкіндіктердің идеяға бағынуы
Композицияның барлық заңдылықтары мен бейнелеу мүмкіндіктері негізгі идеялық түпкі ойға бағынғанда ғана шығарманың ұғымдық бүтіндігі, айқындығы, мазмұндылығы және көркемдік шеберлігі үйлесім табады.
Композиция мүмкіндіктері: мәнді ашатын 4 тетік
Ырғақ (ритм)
Бейнелердің кезектесіп орналасуы, белгілі ретпен қайталануы, сондай-ақ адамдар мен жануарлар қимыл-қозғалысындағы қайталанулар мен динамикалық ерекшеліктердің ұйымдасуы.
Сюжеттік орталық
Көрермен назарын бірден тартатын және идеялық мазмұнды ашатын басты бөлік. Бұл жерде кейіпкер, зат немесе табиғат көрінісі арқылы негізгі ой жинақталады; қосалқы элементтер идеяны толықтыру қызметін атқарады.
Симметрия және асимметрия
Симметрия композицияның оң және сол бөліктеріндегі салмақ, пішін, түс пен рең теңгерімін және элементтердің үйлесімділігін қамтамасыз етеді; ою-өрнекте жиі қолданылады. Асимметрияда элементтер тең екі бөлікке «қақ бөлінгендей» әсер бермейді, бірақ жалпы тепе-теңдік ырғақ пен үйлесім арқылы сақталады.
Басты тұлғаны екінші орынға ауыстыру
Бұл тәсіл психологиялық әсер тудыратын айқын орталық болғанда ғана нәтижелі. Кеңістік шартты түрде алдыңғы, ортаңғы және алыс жоспарларға бөлінеді: әдетте басты тұлға ортаңғы жоспарда орналасады, ал қосалқы элементтер көп жағдайда алыс жоспарларда идеяны толықтыруға қызмет етеді.
Композицияны оқыту: 2 кезеңді модель
1-кезең: ұғымдарды қалыптастыру
Алдымен оқушыларға композицияның негізгі түсініктері беріледі: бүтіндік заңы, үлгі заңдылықтары, қарама-қарсылық, композициялық идея, композиция мүмкіндіктері, ырғақ, сюжет, симметрия/асимметрия, басты тұлға, алдыңғы және алыс жоспар, композиция элементтері мен құрылымы, түстер композициясы және т.б.
Бұл ұғымдар көбіне картиналарды көрнекі талдау арқылы түсіндіріледі. Түсініктерді беру тақырыптық сурет салу сабағында жеке сабақ ретінде басталып, кейін нұсқаға қарап сурет салу, сәндік сурет салу және өнер туындысын талдау сабақтарында жалғасын табады. Себебі композиция заңдылықтары — оқушының әртүрлі бейнелеу әрекеттерінде үнемі қажет болатын білімдер жүйесі.
2-кезең: композиция құрастыруға үйрету
Екінші кезеңде оқушылар композиция құрастыруға үйренеді. Оқыту қарапайым геометриялық формалардың кеңістікте орналасуын шартты түрде бейнелеуден басталып, бағытталған жаттығулар арқылы қарапайым тақырыпқа композиция жасауға ұласады.
Жаттығулар бағдарламасы
- 1 Төртбұрыш, үшбұрыш, түзу және шеңбер бойына элементтерді бірдей қашықтықта, бірдей өлшеммен орналастыру.
- 2 Композициялық орталыққа үлкен шеңбер немесе төртбұрыш орналастырып, жиегіне (айналасына) ұсақ элементтерді құрастыру.
- 3 Симметрия тақырыбы бойынша геометриялық денелерді қағаз бетіне оң және сол бөлігін тепе-тең етіп орналастыру.
- 4 Геометриялық формаларды асимметрия заңдылығын сақтай отырып орналастыру.
- 5 Кеңістіктегі жақын/алыс жоспарды шартты түрде беру: жақынды — ірі, алысты — кіші өлшеммен көрсету.
- 6 Түс ырғағына сүйенген композициялар құрастыру; натюрморт және пейзаж тақырыптарына композиция жасау.
Ұсынылған бағдарлама бойынша алғашқы кезеңде өмір шындығынан алынған күрделі көріністерден бірден сапалы композиция құрастыру қиындық тудыруы мүмкін. Сондықтан тәжірибелік жұмыстар композиция заңдылықтарын үйретуде геометриялық формалармен құрастыру жаттығуларының тиімді екенін көрсетеді.
Қорытынды
Композицияны оқыту — бірнеше жаттығу орындап, суретшілер шығармаларымен танысу арқылы ғана игерілетін үдеріс емес. Ол жүйелі, кешенді, бірізді және ғылыми тұрғыдан негізделген оқыту технологиясын қажет етеді.
Мұндай технология нәтижесінде мұғалімнің кәсіби дайындығында екі өзек бірлікте қалыптасуы тиіс: композиция заңдылықтары туралы білім және композициялық бейнелеу икемділіктері мен дағдылары. Тек осы жағдайда композиция оқу материалы ретінде толыққанды меңгертіліп, оқушы шығармашылығын дамытудың нақты құралына айналады.