Қазақ әдебиетінің тарихы
Қазіргі қазақ әңгімесіндегі өмір мен өлім концепті
Қазіргі қазақ әңгімесінде өмір мен өлім концепті (танатологиялық сарын) ерекше назар аудартатын бағытқа айналды. Соңғы жылдары көптеген қаламгерлер өлім тақырыбын, соның ішінде суицид мәселесін көркем шығарма өзегіне айналдырып жүр. Өмір сүре білу — әр адам үшін үлкен сынақ. Алайда уақытша қиындықтар мен ауыртпашылықты көтере алмай, өзіне-өзі қол жұмсау қоғамда жиі көрініс табуда.
Діни-этикалық өлшем
Исламда өз-өзіне қол салу — ауыр күнә. Хадистерде бұл әрекеттің салдары қатаң ескертіледі: адам өз-өзіне қандай жолмен қастандық жасаса, соған ұқсас азаппен жазаланатыны айтылады. Бұл пайым қоғамдағы өмір құндылығын қорғауға бағытталған моральдық шектеу ретінде көрінеді.
Танатология ұғымы және әдебиеттанудағы орны
«Танатология» — өлімді зерттейтін ғылым саласының атауы. Қазақ әдебиеттануында бұл термин мен оған қатысты талдаулар әлі толық жүйеленіп, терең зерттеліп болды деу қиын. Әдеби-көркем туындылардағы танатологиялық мәселелер әр дәуірде әртүрлі ғылыми қырлардан қарастырылды: идеялық-тақырыптық, құрылымдық, нарративтік өлшемдер арқылы талдаудың қалыптасқан дәстүрі бар. Танатологияға қызығушылықтың бастауларын Аристотельдің «Поэтикасынан» да байқауға болады.
Қазіргі қазақ прозасындағы суицид тақырыбы: көркемдік шешімдер мен дау
Т. Нұрмағамбетов: «Күнді жек көру»
Өлім тақырыбына құрылған шығармалардың бірі — Т. Нұрмағамбетовтің «Күнді жек көру» әңгімесі. Әңгіме өзегінде суицид мәселесі өткір қойылады. Авторлық тұжырымдамада Бекбай бейнесі белгілі бір деңгейде ұлттың жинақталған кейпіне телінетіндей әсер береді. Осы тұста мәтін қабылдауында күрделі сұрақтар туындайды: кейіпкердің жігерсіздігі, отбасылық күйреу, рухани бос кеңістік — жеке адамның трагедиясы ма, әлде ұлттық сипатқа телінген шартты үлгі ме?
Әңгіме соңында үміт нышаны жылт еткендей болғанымен, «күнді жек көру» мотиві сол үмітті қайта өшіріп, трагедиялық түйінге әкеледі. Мұндай шешім оқырманды ойландырғанымен, кейіпкердің шарттылығы мен жанды психологиялық дәлелдеудің әлсіздігі туралы пікірлерге де негіз береді.
Кілт мәселе
Кейіпкердің «ұлт бейнесі» ретінде оқылуы және оның эстетикалық салмағы.
Тәуекел
Шарттылықтың күшеюі психологиялық нанымдылықты әлсіретуі мүмкін.
Д. Амантай: «Мен сізді сағынып жүрмін»
Д. Амантайдың «Мен сізді сағынып жүрмін» повесінде өмір мен өлім концепті негізгі арқауға айналады. Автор кейіпкердің ой ағымын ауыр мұң, күйініш және ар алдындағы жауапкершілік қақтығысы арқылы өрбітеді. Мұнда «ар тазалығы» ой мен жады тазалығымен қатар қойылып, адам баласы жүрексінетін мәңгілік шындыққа тірелген сәт бейнеленеді.
Ең маңыздысы — автор суицид әрекетін ақтамайды. Бұл ұстаным кейіпкердің ақтық сөзінде айқын аңғарылады: «Менің өлгім келмейді екен.» Осы жол мәтіндегі этикалық бағдарды бекітіп, трагедияны насихат емес, ескерту ретінде қабылдауға мүмкіндік береді.
Г. Шойбекова: «Өмір сүру ережесі»
Г. Шойбекованың «Өмір сүру ережесі» әңгімесінде суицид идеясы негізгі тақырып ретінде алынады. Басты кейіпкер — сурет салатын бойжеткен. Оның аты-жөні, кескін-келбеті нақты берілмесе де, ішкі дүниесіндегі тайталас, қоғамнан жеріну, жалғандыққа төзбеу сияқты сезімдер арқылы мінез портреті жасалады.
Кейіпкердің дүниені қабылдауы қарама-қайшылыққа толы: біреу жоғары, біреу төмен; біреу білімді, біреу топас; біреу өтірікші, біреу қатыгез. Жазушы өмірден түңілудің себебін ана мен қыз арасындағы жарасымсыз қатынасқа тірейді. Бұл шешім дәстүрлі «ана» ұғымының киесін алға қоятын ұлттық таныммен күрделі диалогқа түседі.
Мистикалық және философиялық қабат
Әңгімеде Қадір түні, мінәжат, «Дауыс» мотиві секілді мистикалық элементтер арқылы кейіпкердің ішкі соты құрылады. Алайда кейіпкердің суицидтен тез айнып, өмірге тез оралуы психологиялық конфликт пен ақталудың жеткіліксіз көрінуіне әкелуі мүмкін. Мұндай жағдайда бейне «шартты» сипат алып, философиялық пафос кей тұста жасандылық әсерін тудырады.
Мотив
Жалғыздық
Құрал
Мистика, «Дауыс»
Тәуекел
Психологиялық дәлелдің әлсіреуі
А. Алтай: «Сібір офицері» және «Альпинист»
А. Алтайдың «Сібір офицері» әңгімесінде Бурахан Желтоқсан көтерілісінің елесінен арыла алмайды. Қанды оқиғаның ізі кейіпкер жанына жазылмас жара болып түсіп, ақыры оны өмірмен өз еркімен қоштасуға жетелейді. Мұнда жеке трагедияның әлеуметтік-саяси жүйемен байланысы айқын көрінеді.
Ал «Альпинист» әңгімесінде танатологиялық сарын өзгеше қырынан ашылады: таулардың биіктігі мен адамдық болмыстың биіктігі психологиялық параллелизм арқылы қатар қойылады. Тайшын бейнесі серігін құтқару үшін арқанды қиып, өзін құрбан етеді. Осы шешім арқылы мәтін суицидті күйзеліс әрекеті ретінде емес, адамгершілік таңдау трагедиясы ретінде ұсынады.
Авторлық ой: адам парасатының биіктігі қасында таудың биіктігі — салыстырмалы ғана өлшем.
Қорытынды: негізгі идея және көркемдік бағдар
Қорыта айтқанда, қазіргі қазақ әңгімелеріндегі өмір мен өлім концептісі сан қырлы пішінде көрінеді. Өзін-өзі өлтіру сарыны — шешімі ауыр, түйіні күрделі тақырып. Соған қарамастан, қазақ қаламгерлері оны әртүрлі көркемдік тәсілмен игеруге ұмтылады. Туындылар әрқилы болғанымен, авторлық түйін көбіне бір арнаға тоғысады: қандай жағдай болса да, адам өз болмысын аласартпай, тіршіліктің қадірін түсірмей, осалдық танытып күнәлі қадамға барудан сақтануы керек.
Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ прозасының жаңаруы
Тәуелсіздік тұсында туған прозалық туындылар күрделі табиғатымен ерекшеленеді. Қаламгерлер бұрыннан белгілі құбылыстарды тосын көркемдік амал-тәсілдер арқылы жаңаша бейнелеуге ұмтылды. Әсіресе ұлттық идеяны жеткізудегі әлеуметтік символиканың рөлі күшейді: қасқыр-бөрі, ағаш-бәйтерек, үй–Отан–туған жұрт секілді ұғымдар әр авторда әртүрлі көркемдік мәнге ие болды.
Тарихи жад және жаңа зерттеу нысандары
Желтоқсан оқиғасы және оның ұлттық тағдырдағы қасіретті ізі тәуелсіздік кезеңінде әдеби зерттеу мен көркем пайымдаудың маңызды нысанына айналды. Жаңа тарихи тәжірибе жеке адам психологиясы мен қоғамдық санаға ықпал еткен фактор ретінде көркем мәтіндерде тереңдей түсті.
Дін тақырыбының қайта оралуы
Тәуелсіздік дәуіріндегі ірі жаңалықтардың бірі — дін тақырыбының белсенді көтерілуі. Бұрын әдебиет кеңістігінде шектелген бұл арнада С. Досанов, Т. Ахметжан, Д. Амантай, А. Кемелбаева, Д. Рамазан, Е. Әбікен секілді қаламгерлер тың қадам жасады. Кей авторлар ішкі болмысты әсірелемей беруге ұмтылса, енді біреулері Құран мәтіндерімен реминисценция тәсілін қолдана отырып жаңа көркемдік өріс ашты.
Жаңа поэтика: мистика, виртуальдылық, антропология
Қазіргі прозада виртуальдық және мистикалық сарындардың күшеюі байқалады. Дерексіз ұғымдарды деректендіру арқылы адам тұлғасының күрделі қайшылығын ашу — мұндай шығармалардың негізгі өзегі.
Сонымен бірге көркем антропологияның жаңаша көрінісі айқын: бұрын портреттік деңгейде ғана ишараланатын дене мүшелері мен ағзалар (жүрек, бауыр, бүйрек, ұлтабар, шаш т.б.) кей туындыларда сюжеттік өзекке айналып, авторлық таным мен кейіпкер характерін ашудың белсенді құралына айналады.
«Айна», «айқай», «жалғыздық» секілді қайталанатын сарындар тәуелсіздік прозасының философиялық-психологиялық көкжиегін кеңейтеді. Мистикалық ауытқу — өлім мен өмірдің мәнін айқындауға қызмет еткенде ғана көркемдік салмаққа ие болады.
Үй мотиві: киелілік пен гротеск арасы
«Үй» мотиві тәуелсіздік прозасында әртүрлі сипатта көрінеді: бір жағынан — киелі орын, жалпы адам мекені ретінде оң мағынада; екінші жағынан — гротеск, аллегория, сатиралық фон ретінде де қолданылады. Бұл — адам мен заттық әлем арасындағы байланысты қайта қалпына келтіруге ұмтылған поэтикалық ізденістердің бір көрінісі.