Бәсекеге қабілеттілік сапа баға қызмет көрсету

Құрылыс саласы бүгінде Қазақстан экономикасындағы ең қарқынды дамып келе жатқан бағыттардың бірі. Жаңа өнімдер мен технологиялардың пайда болуына ықпал ететін ғылыми-техникалық прогресс капитал құнының төмендеуіне әсер етеді. Дегенмен, экономиканың әртүрлі салаларында және ғылыми-техникалық прогрестің әртүрлі жағдайларында бұл үдерістер әрқалай қалыптасуы мүмкін.

Құрылыс ұғымы және оның мазмұны

Құрылыс — өндірістік және өндірістік емес мақсаттағы негізгі қорларды құруға бағытталған қызмет. Ол жаңа нысандар салуды және қолданыстағы нысандарды қайта құруды, сондай-ақ құрылыс материалдарын, бұйымдары мен конструкцияларын өндіруді қамтиды.

Тендерлер мен конкурстар: нарықтағы негізгі тетік

Құрылыс қызметтері нарығында бәсекелік қатынастарды іске асырудың негізгі құралдары — мердігерлік тендерлер мен инвестициялық конкурстар. Тендер — аукционға ұқсас, белгіленген тәртіппен өткізілетін және құрылыс компаниялары арасынан жұмысты орындаушыны таңдауға бағытталған үрдіс.

Тендердің практикалық мәні

Тапсырыс беруші үшін

Баға, сапа және мерзім көрсеткіштері арқылы келісімшарттың ең тиімді шарттарына қол жеткізеді.

Нарық үшін

Бәсекелестік ортаны күшейтіп, монополиялық үрдістерді әлсіретуге мүмкіндік береді.

Нәтиже

Құрылыс құнын төмендету, жобалау мен салу уақытын қысқарту, орындалатын жұмыстардың сапасын арттыру.

Тендерлік жүйедегі кедергілер

Көп инвесторлардың «таныс» жергілікті мердігерлерге басымдық беруі, сырттан келген ұйымдарға сенімнің төмен болуы.
Мердігердің біліктілік деңгейі туралы ақпараттың жеткіліксіздігі және тапсырыс берушінің тендер ұйымдастыру тәжірибесінің аздығы.
Үміткерлерді алдын ала іріктеу (prequalification) тәжірибесінің жүйелі қолданылмауы.
Сыбайластық тәуекелдері және ұйымдастырушылық кемшіліктер.

Бұған қоса, мердігерлік құрылыс ұйымдарының өздері де тендерлер мен конкурстарға қатысу тәжірибесін толық қалыптастырмаған жағдайда, ұсынылатын шарттарды тиімді әрі түсінікті жеткізу қиындайды.

Бәсекеге қабілеттілік: формула және басқару логикасы

Қысқа формула

Бәсекеге қабілеттілік = сапа + баға + қызмет көрсету

Бәсекеге қабілеттілікті басқару — осы құрамдастардың тиімді қатынасын қамтамасыз ету: сапаны көтеру, өндіріс шығындарын азайту, үнемдеуді жолға қою және сатудан кейінгі қызмет көрсетуді жеделдету.

Құрылыс жобалары сапасының артуына елімізде қабылданған 2003–2015 жылдарға арналған Қазақстан Республикасының индустриялық-инновациялық даму стратегиясы да ықпал етті. Сонымен қатар, отандық құрылыс компаниялары шетелдік алдыңғы қатарлы ұйымдармен әріптестік орнатып, олардың озық тәжірибесін, технологиясын және менеджментін меңгеруі маңызды.

Технологияны игерудің экономикалық әсері

Прогрессивті технологияларды енгізу отандық кәсіпорындарды құрылыс материалдарымен тұрақты қамтамасыз етуге көмектеседі. Бұл құрылыс өнімінің өзіндік құнын төмендетіп, тұрғын үй бағасының тұрақтануына және халықтың кең бөлігін тұрғын үймен қамтуға мүмкіндік береді.

Халықаралық деңгейдегі бәсеке

Қазіргі таңда құрылыс қызметтері саласындағы бәсекелестік ұлттық шеңберден шығып, халықаралық сипат алды. Қазақстанның халықаралық экономикалық қауымдастыққа интеграциялануы Астана, Алматы және өзге қалалардағы ірі нысандарды жобалау мен салуға шетелдік компаниялар мен мамандарды кеңінен тартуға жол ашты.

Бағалау көрсеткіштері: көпқырлы түсінік

Құрылыс кәсіпорындарының бәсекеге қабілеттілігі — қызметтің нарық талаптарына сәйкестігін көрсететін көпқырлы ұғым. Ол техникалық, сапалық және экономикалық қасиеттермен қатар, өнімді өткізудің коммерциялық сипаттарын да қамтиды (тарифтер деңгейі, жеткізу мерзімі, сатудан кейінгі қызмет көрсету, жарнама және клиент талаптарына дәл жауап беру).

Бағалау үшін қолданылатын негізгі көрсеткіштер

Еңбек өнімділігі

Өндірістік тиімділік пен орындау жылдамдығын сипаттайды.

Еңбекақы деңгейі

Еңбек нарығындағы тартымдылық және шығын құрылымымен байланысты.

Капитал сыйымдылығы

Негізгі қорларға тәуелділік және инвестициялық ауыртпалық.

Баға серпіні

Нарықтағы бағалық позицияның тұрақтылығы.

Техникалық деңгей және ғылыми сыйымдылық

Инновация мен күрделі жобаларды орындау әлеуеті.

Экспорттық бағдар / импортқа тәуелділік

Сыртқы нарыққа шығу мүмкіндігі және тәуекелдер деңгейі.

Нарықтағы ойыншылар және сапа менеджменті

Қазіргі уақытта құрылыс жұмыстарын жүргізу нарығында беделі жоғары әрі кең танылған компаниялар көп емес. Олардың қатарында ABS Group, «Азбука жилья», «Әлем құрылыс», «Базис-А», «СМР Павлодар», «Геостройсервис» және басқа да ұйымдар бар. Танымал компаниялар бұрыннан қалыптасқан беделін пайдаланып, тендерлерде жеңіске жету үшін жүйелі түрде жұмыс жүргізуде.

ISO стандарттары және басқару тәжірибесі

Бәсекеге қабілеттілікті арттырудың тиімді құралдарының бірі — стандарттау жөніндегі халықаралық ұйым (ISO) талаптарына негізделген сапа менеджменті жүйесін енгізу. Алайда бәсекелік қабілетті қамтамасыз ету үшін тек стратегия жеткіліксіз: тактикалық мәселелер де нақты шешімін табуы тиіс. Әртүрлі қызмет түрімен айналысатын ұйымдар үшін стратегиялық және тактикалық көрсеткіштердің құрамы бірдей болмауы мүмкін.

Бағалау жүйесіне қойылатын қағидалар

Көрсеткіштер жүйесінің негізгі талаптары

Объективтілік: көрсеткіштер тендер нәтижелері бойынша алынған нақты статистикалық деректерге сүйенуі керек.
Сандық айқындылық: экономикалық мәні түсінікті әрі басқару жүйесінде қолдануға жеткілікті болуы тиіс.
Қайшылықсыздық: құрылыс нарығының ерекшелігін ескере отырып, әдістеме ішкі логикаға сай болуы қажет.
Әмбебаптық: әртүрлі құрылыс компанияларында қолдануға келетін аппарат болуы керек.
Динамикалылық: ақпарат жиналуына қарай көрсеткіштерді қайта қарауға мүмкіндік беруі керек.
Қарапайым есептелімділік: арнайы зерттеулерсіз-ақ қолда бар деректермен есептеуге қолайлы болуы тиіс.

Стратегия, тактика және әлеует факторлары

Егер бәсекеге қабілеттілікті арттыру шаралары ұзақ уақыт іске асырылғанымен, компания көрсеткіштері төмендей берсе, қабылданған стратегияны қайта қарастыру қажет. Ал компанияның жағдайы нашарлап, болашағына нақты қауіп төнсе, бәсекеге қабілеттілік стратегиясын жаңадан құру керек. Керісінше, көрсеткіштер тұрақты өссе, таңдалған бағыттың дұрыстығы дәлелденеді.

Басты мақсат

Бәсекеге қабілеттілікті басқарудың түпкі мақсаты — тендерлерде жеңіске жетіп, құрылыс жұмыстарын мердігерлік тәсілмен орындауға тапсырыс алу. Сондықтан әлеует факторларын іріктеудің негізгі өлшемі ретінде нарық сегменттеріндегі тендерлік комитеттердің нақты талаптары алынуы тиіс.

Әлеует факторларының топтары

өндірістік
басқарушылық
қаржылық
инновациялық

Қаржылық факторлардың басымдығы

Ең маңызды факторлардың қатарында компанияның қаржылық жағдайын сипаттайтын көрсеткіштер тұрады. Құрылыс ұйымдары көбіне сырттан тартылған несие ресурстарына сүйенеді. Бұл ретте кредит беру кезінде қарыз алушының несиелік тарихын (бұрын алған қарыздарын уақытында қайтаруы және өзге міндеттемелерді орындауы) жүйелі түрде ескеру маңызды.

Маңыздылығы бойынша келесі орында компания активтерінің (мүліктерінің) құрылымы және олардың қалыптасу көздері тұр: бұл ұйымның тұрақтылығын бағалауда ерекше рөл атқарады.

Басқару жүйесінің өзара байланысы

Құрылыс компаниясын басқарудың жалпы жүйесінде бәсекеге қабілеттілікті басқару бөліктерінің тұтастығы мен өзара байланысы ортақ басқару объектісі арқылы қамтамасыз етіледі — ол әлеует факторлары. Бұл факторлар қаржылық, өндірістік, инновациялық және басқарушылық бағыттарды қамтиды.

Бәсекеге қабілеттілікті басқару жүйесі өндірістік қызметті (нысанды уақытында әрі сапалы іске қосу), қаражаттарды басқаруды (пайданы арттыру), персоналды басқаруды (еңбек ресурстарын оңтайлы пайдалану) сияқты бағыттармен тығыз байланысты болуы тиіс.

Ұйымдастыру: маркетинг және аналитика рөлі

Кәсіпорынның бәсекелік жағдайының көрсеткіштері стратегиялық жоспарлау барысында негізгі индикаторлар ретінде қолданылуы қажет. Себебі компания өз тауарлары мен қызметтерін нарықта сәтті өткізе алғанда ғана өндірістік, қаржылық, техникалық бөлімдер мен басқару аппаратының жоспарлы жұмысына берік негіз қалайды.

Бөлімше құрылымы және ақпарат ағыны

Іс жүзінде бәсекеге қабілеттілікті басқару тобы маркетинг бөлімінің құрамында арнайы маманданған бөлімше ретінде қарастырылуы мүмкін. Бағалау мен серпінді талдауға қажетті ақпарат сыртқы ортадан, ең алдымен компания қатысқан тендерлердің нәтижелері негізінде түседі. Ал анықталған көрсеткіштер компанияның белгілі бір сегменттегі нақты жай-күйін көрсетеді.

Қорытынды

Құрылыс нарығының негізгі ойыншысы саналатын құрылыс компаниясының бәсекеге қабілеттілігін объективті бағалау — оның нарықтағы позициясын дәл айқындаудың шешуші шарты. Бұл кәсіпорын басшылығына бәсекеге қабілеттілікті оңтайлы басқаруды ұйымдастыруға, сондай-ақ тиімді басқару әдістемесін қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Қазақстанның әлемдік экономикаға терең ықпалдасуы жағдайында отандық құрылыс компанияларының өркениетті әрі қатаң бәсекелестік күреске дайын болуы — бүгінгі күннің өзекті талабы.

Әдебиеттер

Танкиева А.Қ. Жергілікті басқару және оның өзекті мәселелері. Алматы: Экономика, 2007.
Каренов Р.С. Менеджмент негіздері. Қарағанды: ҚарМУ баспасы, 1999.
Оңтүстік Қазақстан облысы әкімдігінің сайты. www.ontustik.gov
Сәбден О. Бәсекелестік экономика. Алматы: Экономика институты, 2007.