Жеке шаруашылық циклдары
Рыноктың қайталанатын құбылыстары және артық өндіру
Өткен ғасырдың бірінші жартысында өмір сүріп, еңбек еткен экономистер рыноктың қайталануға бейім ерекшеліктерін айқын байқады. Ол кезеңде кәсіпкерлерді өзіне тартқан рыноктық қатынастардың ішкі механизмі толық түсіндірілмеген еді. Капиталистік кәсіпорын иелері өндірісті шексіз кеңейтуге ұмтылып, рыноктың мүмкіндігінше үлкен бөлігін жаулап алуға тырысты. Мұндай ұмтылыс артық өндіру құбылысына әкелді.
Артық өндіру нені білдіреді?
Артық өндіру белгілі бір тауар бойынша ұсыныс сұраныстан басым болғанда көрінеді. Нәтижесінде баға төмендейді, ал көптеген өндірушілер пайдасыз қалады немесе шығынға ұшырайды.
Экономикалық даму үшін бұл мәселенің маңызы соншалық, XIX–XX ғасырлардағы жетекші экономистердің бірде-бірі циклдық дамуға соқпай өте алмады. Әдебиеттерде циклдық дамудың байланыстылығы мен объективтілігі, экономикалық процестерге ықпалы, сондай-ақ оның себептерін түсіндіруге бағытталған әртүрлі пайымдаулар мен болжамдар қалыптасты.
Цикл теориясын дамытқан зерттеушілер: негізгі бағыттар
А. Шпитгоф: эмпирикалық тәсіл және «өрлеуден бастау»
Экономикалық циклдарды зерттеушілердің бірі — А. Шпитгоф. Ол 1905 жылы экономикалық циклдар мен дағдарыстар тақырыбына диссертация қорғап, осы саладағы еңбектері арқылы кең танылды. Шпитгоф эмпирикалық, яғни нақты бақылауға сүйенген теорияны жақтады: циклдарды зерттеу кездейсоқ абстрактылы қорытындыларға емес, тұрақты қайталанатын белгілерге сүйенуге мүмкіндік береді.
Ол әрбір жаңа циклдың пайда болуын өзіндік тарихи және әлеуметтік контекстпен түсіндіріп, бастапқы пункт ретінде өрлеуді атады. Сонымен қатар, цикл проблемасын артық өндірумен тікелей байланыстырмады: бұл құбылысты еркін сауда дәуіріндегі рыноктық экономикаға тән ерекшелік ретінде түсіндірді.
Зерттеушілер (соның ішінде Б. Селигмен) Шпитгоф идеяларының Туган-Барановскийге елеулі ықпал еткенін атап өтеді. Оның тұжырымдамасының маңызды қыры — цикл фазаларын экономикалық қана емес, әлеуметтік әрі психологиялық факторлармен де байланыстыра түсіндіруге талпыныс.
Г. Кассель: саясат, ақша айналымы және мемлекеттің рөлі
Шпитгоф идеяларын қолдаушылардың бірі — швед ғалымы Г. Кассель. Ол экономикалық циклды саясаттағы өзгерістерден, ақша айналымындағы тұрақсыздықтан, тарифтік тәртіпсіздіктерден және мемлекеттің экономикалық процеске араласу қажеттілігінен бөле-жара қарастыруға болмайтынын көрсетті.
Бұл көзқарас циклды тек «нарықтың ішкі динамикасы» ретінде емес, институттар мен саясаттың әсерін де ескеретін күрделі құбылыс ретінде қабылдауға жол ашты.
Т. Веблен: несие, баға және «қалыпты жағдай» ретінде цикл
Т. Веблен еңбектерінде цикл ақша айналымы мен несиеге қатысты ерекше құбылыс ретінде сипатталады. Ол циклды өндірістен тыс пайда мен баға арқылы түсіндіріп, оны несие алушыға ұтыс әкелетін рыноктық экономиканың қалыпты жағдайы деп санады.
У. Митчелл: дерекке сүйену және «қысқа циклдар» тезисі
Цикл мәселесінде өзіндік ұстанымымен ерекшеленген оқымысты — Вебленнің шәкірті, американдық У. Митчелл. Ол экономикалық циклды жасанды конструкция, жеке-дара деректерді бір кестеге біріктіру деп қарастырды.
Нақты деректерді талдай отырып, ол экономикалық құбылыстарға тек қысқа мерзімді (шамамен 40 ай) циклдар тән, ал қалғандары ретсіз және қатаң мағынада экономикалық циклға жатпайды деген қорытындыға келді.
Дж. М. Кларк: ішкі заңдылықтар және факторлар жүйесі
Дж. М. Кларк циклды тек бақылап қоймай, оны теориялық тұрғыдан да түсіндіруге тырысты. У. Митчелл жинаған нақты деректерге сүйене отырып, «Экономикалық циклдағы факторлар» еңбегінде процестің ішкі заңдылықтарын анықтап, түсіндіруге ұмтылды.
Кларк соғыстарды және ғылыми-техникалық прогресс толқындарын бастапқы сыртқы факторлар ретінде қарастырып, олардың экономикалық жүйе қозғалысына қарқын беретінін көрсетті. Оның пікірінше, екінші реттік факторлардың әсері басымырақ, өйткені олар экономикалық жүйенің ішкі механизмдерімен тікелей байланысты. Бұл тұжырым цикл фазаларын ғылыми болжауға мүмкіндік берді.
Дж. М. Кейнс және Дж. Хикс: ауытқу механизмі, мультипликатор және акселератор
Ағылшын экономисі Дж. М. Кейнс 1936 жылы шыққан «Жұмыспен қамту, процент және ақшаның жалпы теориясы» еңбегінде экономикалық циклдың негізгі белгілерін сипаттады. Оның пайымдауынша, ауытқулар уақыт пен ұзақтық жағынан қайталанып отырады және капиталдың шекті тиімділігінің ауытқу механизмімен байланысты.
Кейнс циклдық дамуды экономикалық жүйені алға жетелейтін күштердің қорланып, бірін-бірі күшейтуімен түсіндірді: белгілі бір кезеңде бұл күштер әлсіреп, олардың орнына қарсы бағыттағы басқа күштер белсенділенеді. Қарсы әрекет ететін күштер де уақыт өте күшейеді, бірақ шегіне жеткенде жаңа қарама-қайшылықтарға жол береді. Кейнс циклдың объективтілігін толық мойындамаса да, оны тек субъективті құбылыс деп қарастырған жоқ.
Оксфорд университетінің профессоры Дж. Хикс «Экономикалық цикл теориясына кіріспе» еңбегінде Кейнс идеясын едәуір толықтырды: тұтыну мен инвестиция байланысын мультипликатор арқылы ашып, экономиканың циклдық қозғалысын акселерация принципі және «толқынды импульстар» логикасы тұрғысынан талдады. Хикс мультипликация мен акселерация құбылыстарын цикл ауытқуларының алғышарттары ретінде көрсетті.
И. Шумпетер: цикл және экономикалық өсу
Шетелдік зерттеушілердің ішінде И. Шумпетер мен П. Самуэльсон секілді көрнекті ғалымдарды ерекше атауға болады. Шумпетер экономикалық цикл проблемасын экономикалық өсумен тікелей байланыста қарастырды.
Оның ойынша, циклдың терең тамыры циклдық қозғалыстың белгілі бір дәрежедегі ретсіздігінде жатыр. Ол ғылыми айналымға үш цикл кестесін енгізіп, рыноктық экономика құбылыстарын сипаттауға лайық көзқарас ретінде ұсынды. Бұл циклдар Н. Д. Кондратьев, К. Жугляр және Дж. Китчин есімдерімен аталады.
Маркс: ұдайы өндіріс және дағдарыстың табиғаты
Тарихи тұрғыда ұдайы өндіріс үдерісі циклділігінің алғашқы жүйелі түсіндірулерінің бірі — Маркстің ұзақтығы шамамен 10–12 жыл болатын экономикалық циклдің болмай қоймайтыны туралы пікірі. Ол циклдың пайда болу себептерін негіздеп, кезеңдерін ажыратып, дағдарыстың күйретушілік сипатына және оның өндіріс құрал-жабдығына жеке меншікпен байланысына баса назар аударды.
Маркске дейін ғылыми ортада экономикалық дағдарыстар мүлде мүмкін емес (Дж. С. Милль, Ж.-Б. Сэй, Д. Рикардо) немесе тек кездейсоқ сипатта болады; ал тепе-теңдікке құн, сұраным мен ұсыным заңдарының еркін әрекеті арқылы қол жеткізіледі (Ж. Сисмонди, Р. Робертус, К. Каутский) деген пікірлер кең тараған еді.
XX ғасырда әлемдік экономиканың жедел дамуы Батыс ғалымдарына циклділікті мойындатып, оның нысандары, құрылымы мен себептерін терең зерттеуге түрткі болды.
Циклдікке қарсы реттеу: мемлекеттің тұрақтандыру құралдары
Циклдікке қарсы реттеу — мемлекеттің экономикалық циклдердің өткірлігін бәсеңдетуге бағытталған саяси-экономикалық бағыттарының бірі. Ол әртүрлі тұрақтандырғыштарды қолдануға негізделеді: жеке тұлғалардың табыс салығы, корпорация пайдасына салынатын салық, жұмыссыздық бойынша жәрдемақы, өнім бағасын қолдауға арналған жәрдемақылар және т.б.
Сұраным жеткіліксіз болса
Нысаналы саясат жағдайында экспансия (ақша-кредит және қаржылық экспансия) жүргізіледі.
Сұраным шамадан тыс өссе
Сұраным тым көбейгенде немесе инфляция күшейгенде шектеу және дефляциялық саясат іске асырылады.
Циклдарды жіктеу: ұзақтығы және қозғаушы күштері
Н. Д. Кондратьев және «үлкен циклдар»
Циклдық теорияны жасауда айрықша орынды Николай Дмитриевич Кондратьев (1892–1938) алады. 1926 жылы 6 ақпанда Экономика институтының ғылыми кеңесінде жасаған «Конъюнктураның үлкен циклдары» баяндамасы оған әлемдік танымалдық әкелді. Зерттеудің толық нәтижелері 1928 жылы осы атаумен жарық көрген кітапта баяндалды.
Экономикалық циклдардың 7–11 жылға созылатыны белгілі болса, бұдан өзге де 48–55 жылдық ұзақ циклдардың бар екендігі анықтала түсті. Кондратьев мұны қоғамдық өндірістің технологиялық базасының түбегейлі өзгеруімен және құрылымдық қайта құрулармен байланыстырды.
Жіктеу өлшемдері
Әдетте циклдарды жіктегенде екі негізгі критерий қолданылады: ұзақтығы (мерзімділігі) және қозғаушы күштері. Соңғысы циклдың генезисі мен іске асу механизмін алдын ала айқындауға мүмкіндік береді.
1) Кондратьев циклдары
Ұзақтығы 40–60 жыл болатын ұзын толқындар. Қозғаушы күш — технологиялық өндірістегі базаның радикалды өзгеруі және құрылымдық қайта құру.
2) С. Кузнец циклдары
Ұзақтығы шамамен 20 жыл. Қозғаушы күш — ұдайы өндіріс құрылымындағы жылжулар (жиі «құрылыс» немесе «ұдайы өндірістік» циклдар деп аталады).
3) Жеке шаруашылық циклдары
1–12 жыл аралығы. Инвестициялық белсенділіктің тербелістеріне байланысты қалыптасады.
Қысқаша түйін
Экономикалық циклдарды түсіндіру бір ғана себеппен шектелмейді: әр мектеп пен зерттеуші циклдың қозғаушы тетіктерін әр қырынан ашады. Дегенмен ортақ идея айқын — рыноктық экономикада өрлеу мен құлдырау кезеңдерінің алма-кезек келуі тарихи тәжірибеде тұрақты байқалады, ал мемлекет бұл ауытқулардың әлеуметтік-экономикалық салдарын жұмсартуға тырысады.