Ауыл шаруашылығының басты саласы - егіншілік
Кіріспе: экономиканың тірегі болған саланың сынақ жылдары
Қазақстан экономикасында ауыл шаруашылығының үлесі дәстүрлі түрде жоғары болды. Алайда 1992–1993 жылдары елдегі жалпы экономикалық дағдарыс ең алдымен аграрлық секторда айқын көрінді. Дағдарыстың өзегінде ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп өнімдері бағалары арасындағы күрт алшақтық жатты: өндірістік техника мен ресурстар қымбаттап, ал ауыл шаруашылығы өнімдерін сатып алу бағасы салыстырмалы түрде баяу өсті.
1992–1993 жж. дағдарыс: баға алшақтығы және өндірістің тұралауы
1993 жылы 1990 жылмен салыстырғанда ауыл шаруашылығына қажет негізгі техникалардың бағасы аса жоғары қарқынмен өсті: К-700 тракторы 1287 есе, МТЗ-82 — 1667 есе, «Нива» комбайны — 2050 есе, Дон-1500 — 1236 есе қымбаттады. Ал ауыл шаруашылығы өнімдерінің сатып алу бағасы бұған сай көтерілген жоқ: астық — 148 есе, ірі қара — 65 есе, қой — 62 есе, сүт — 87 есе, жүн — 66 есе, құс — 127 есе, жұмыртқа — 219 есе, жалпы аграрлық өнімдер — 116 есе ғана өсті.
Нәтижесі
- Техниканы жаңарту, тыңайтқыш пен өсімдікті қорғау химикаттарын қолдану күрт азайды.
- Материалдық-техникалық қамтамасыз ету алыпсатарлық сипат ала бастады.
- Көп кеңшарлар айлап жалақы төлей алмады; кей өңірлерде ақша айналымы мүлде үзіліп қалды.
Аграрлық сектордың күйреуін жедел әрі жаппай жүргізілген жекешелендіру науқаны да тереңдетті. Бұрын елде жүздеген астық өндіретін және қой өсіретін кеңшар-колхоздар, ондаған құс фабрикалары, өндірістік негізде дамыған ірі шошқа кешендері жұмыс істеген еді. Жекешелендіру барысында осы жүйелердің бір бөлігі ыдырап, өндірістік тізбектер үзілді.
Агроөңдеу салалары: инвестиция мен технологияның баяулауы
Ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу саласында жаңа қуаттарды іске қосу, жаңа технология енгізу және негізгі қорларды жаңарту көлемі қысқарды. Құрама жемнің сапасының төмендігі мен бағасының қымбаттығы құс және шошқа шаруашылығына ерекше соққы болды. Мұндай жүйелік түйткілдер шешілмейінше, реформалардың толық іске асуына күмән күшейді.
Егіншілік: өнімділіктің құлдырауы және 1999 жылдан кейінгі өзгеріс
Ауыл шаруашылығының жетекші саласы — егіншілік. Нарықтық қатынастарға өтудің алғашқы үш жылында бұрын қалыптасқан өндірістік тәртіп әлсіреді. 1992–1994 жылдары кей өңірлерде жауын-шашын болғанына қарамастан, агротехникалық мәдениет төмендеді: гербицид пен минерал тыңайтқышқа қаражат жетіспеді, уақытылы жер жыртуға жанар-жағармай тапшы болды, нәтижесінде дән сапасы (протеин, клейковина көрсеткіштері) нашарлады. Сапа төмендеген сайын баға да төмендеп, шаруашылықтардың табысы одан әрі азайды.
1992–2000 жж. егіншілік өнімдері (таңдамалы көрсеткіштер)
Деректер түпнұсқа мәтін негізінде ықшамдалды| Жыл | Астық (млн т) | Өнімділік (ц/га) | Шитті мақта (мың т) | Қант қызылшасы (мың т) | Картоп (мың т) | Бақша өнімдері (мың т) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1992 | 29,7 | 13,2 | 252 | 1160 | 2570 | 985 |
| 1993 | 21,6 | 9,7 | 200 | 843 | 2300 | 808 |
| 1994 | 16,4 | 7,9 | 208 | 433 | 2040 | 781 |
| 1995 | 9,5 | 5,0 | 223 | 371 | 1720 | 780 |
| 1996 | 11,2 | 6,5 | 183 | 341 | 1657 | 778 |
| 1997 | 12,3 | 8,7 | 198 | 128 | 1472 | 880 |
| 1998 | 6,3 | 5,6 | 161,6 | 225 | 1263 | 1079 |
| 1999 | 14,2 | 13,0 | 249,4 | 294 | 1695 | 1287 |
| 2000 | 13,0 | 9,4 | 287,1 | 272 | 1692 | 1543 |
Құлдырау шегі
1998 ж.
Астық: 6,3 млн т
Қалпына келу белгісі
1999 ж.
Өнімділік: 13,0 ц/га
Егіс алқабы
12,5–13,0
млн гектар деңгейінде тұрақтанды
Кесте деректері астықпен бірге мақта, қант қызылшасы, картоп және бақша өнімдері өндірісінің де 1998 жылға дейін едәуір қысқарғанын көрсетеді. 1999 жылдан бастап егін шаруашылығында оң үрдіс байқалып, мол өнім жиналды. Кейінгі жылдары астық өндірісі өсім көрсетіп отырды (мәтіндегі мәлімет бойынша, 2000 жылы да жоғары нәтижелер тіркелген).
Мал шаруашылығы: жемшөп тапшылығы және құрылымдық өзгерістер
Нарық жағдайында мал шаруашылығы да күрделі кезеңнен өтті: мал мен құс саны жыл сайын азайды. Бұл көбіне салаға деген экономикалық ынталандырудың әлсіреуінен, жемшөп дайындаудың қысқаруынан және жекешелендіру кезінде шаруашылық жүргізу нысандарының түбегейлі өзгеруінен болды. Жеке қожалықтарға таратылған малдың бір бөлігі өнім өндіруге емес, жедел сатуға немесе айырбасқа жұмсалды.
1991–2002 жж. мал басы (млн бас)
| Жыл | Ірі қара | Қой-ешкі | Жылқы | Шошқа | Құс |
|---|---|---|---|---|---|
| 1991 | 9,8 | 35,7 | 1,6 | 3,2 | 59,9 |
| 1995 | 8,1 | 25,1 | 1,5 | 2,0 | 32,7 |
| 1998 | 4,3 | 10,4 | 0,9 | 0,9 | 16,0 |
| 1999 | 4,0 | 9,5 | 1,0 | 0,9 | 17,0 |
| 2002 | 4,4 | 10,4 | 1,0 | 1,1 | 21,2 |
Мәтіндегі мемлекеттік санақ деректеріне сәйкес, 1991 жылмен салыстырғанда 1999 жылы мал саны айтарлықтай қысқарды: ірі қара, қой-ешкі, жылқы, шошқа және құс бойынша төмендеу байқалды. 2000 жылдан бастап қайта өсім белгілері көріне бастады.
Қалпына келтірудің үш бағыты
1-бағыт
Селекция және асылдандыру
Генетикалық әлеуетті көтеру, аналық малды жоғары сапалы тұқыммен жаппай қолдан ұрықтандыруды кеңейту.
2-бағыт
Перспективалық тұқымдарды дамыту
Ғалымдармен бірлесіп жоғары өнімді тұқымдарды анықтау және оларды мемлекеттік қаржыландырумен қолдау.
3-бағыт
Тауарлы өндірісті күшейту
Жоғары сапалы тұқымдарды табиғи өсім арқылы орта және ірі мамандандырылған өндірістерге қайта бейімдеу.
Уақыт өте келе мал басының негізгі бөлігі жеке шаруа қожалықтарының қолына шоғырланды: қазіргі кезеңге қарай республикадағы малдың 90%-дан астамы жеке секторға тиесілі екені көрсетілді.
Мемлекеттік қолдау және реформалардың нәтижелері
Үкімет ауыл шаруашылығы өндірісін ұлғайтуға, егіс көлемін көбейтуге және өнімділікті арттыруға бағытталған шараларды кезең-кезеңімен жүзеге асырды. 1996–1997 жылдары бюджеттен тиісінше 4,3 млрд және 5,3 млрд теңге бөлінді; бұл қаржы қой өсіруді қолдауға, минералдық тыңайтқыштарға және асылдандыру жұмыстарына бағытталды. 1996 жылы Азия даму банкі тарапынан 100 млн АҚШ доллары көлемінде несие бөлініп, оның 50 млн доллары 1997 жылы аграрлық салаларға жұмсалды. Сондай-ақ шетелдік комбайндар сатып алу сияқты техникалық жаңарту шаралары жүргізілді.
1999–2002 жж. өсім динамикасы (мәтіндегі дерек)
1999
+28,9%
1998 жылмен салыстырғанда
2000
+8,2%
2001
+16,9%
2002
+6,6%
Қаржылық нәтижелер де жақсарды: мәтіндегі мәлімет бойынша, табыс 1999 жылғы 2,6 млрд теңгеден 2000 жылы 4,8 млрд теңгеге жетіп, 2002 жылы 10 млрд теңгеге дейін өскен.
Ауылда жаңа шаруашылық формаларының қалыптасуы
2000 жылға қарай ауылда шаруашылық жүргізудің жаңа құрылымдары қалыптасты: республика бойынша 96 198 ауыл шаруашылығы құрылымы жұмыс істеді. Оның ішінде 91 471 шаруа қожалығы, 1 781 өндірістік кооператив, 2 886 шаруашылық серіктестігі және 60 жеке меншік кәсіпорын болды. 1999–2001 жылдары тиімді шаруашылық жүргізуге қабілетті меншік иелері біртіндеп қалыптаса бастады.
Жер қатынастары және салық
- Салық жүктемесі төмендетіліп, бір патент арқылы төлеу тетігі енгізілді.
- Ауыл шаруашылығы құрылымдарының бұрынғы қарыздарының бір бөлігі жойылып, қалғандары 5–6 жылға ұзартылды.
- Өндірілген өнімнің негізгі бөлігі жеке меншік құрылымдарының үлесіне өтті.
Қаржыландырудың артуы
- 1999 жылы ауыл шаруашылығына 9 млрд теңге бөлінді.
- 2000 жылы агроөнеркәсіп саласына 11 млрд теңгеге жуық қаржы бағытталды.
- 2002 жылдан бастап бағдарламалық қаржыландыру кеңейіп, ауылдың әлеуметтік мәселелеріне де басымдық берілді.
2002 жылдан кейінгі жаңа кезең: жүйелі саясат және «ауылды қолдау» жылдары
Мәтіндегі баяндау бойынша, ауыл шаруашылығын дамытудың жаңа кезеңі 2002 жылдан басталды. Бұл кезең аграрлық өндірістегі реформаларды аяқтау, ауыл шаруашылығы жерлеріне жеке меншікті енгізу және ауылдың әлеуметтік келбетін жаңғырту міндеттерімен байланысты қарастырылды. Осы уақыттан бастап Жер, Орман және Су кодекстері жобаларын әзірлеу, мемлекеттік аграрлық бағдарламаларды қабылдау сияқты жүйелі қадамдар қолға алынды.
2002 жылғы 5 маусымда 2003–2005 жылдарды қамтитын мемлекеттік аграрлық бағдарлама қабылданып, бұл кезең «ауылды қолдау, өркендету жылдары» ретінде аталды. Көктемгі дала және күзгі жиын-терім жұмыстарын қаржыландыру тұрақты сипат алып, 2002 жылы қолдау мақсаттарына бюджеттен 30 млрд теңге бөлінгені көрсетілді. Кейінгі жылдары бюджеттік бағдарламалар саны мен қаржы көлемі ұлғая түсті: әлеуметтік инфрақұрылымға (денсаулық сақтау, білім беру, ауызсу) да қаражат бөлу жоспарланды.
Қорытынды
1991–2001 жылдар аралығындағы Қазақстан ауыл шаруашылығы күрделі трансформацияны бастан кешті. 1990-жылдардың басында баға алшақтығы, материалдық-техникалық ресурстардың тапшылығы, жедел жекешелендіру және басқару жүйесінің әлсіреуі саланы дағдарысқа түсірді. 1999 жылдан бастап егіншілікте, 2000 жылдан бастап мал шаруашылығында оң өзгерістер байқалып, мемлекеттік қолдау мен жаңа шаруашылық құрылымдары қалыптасуы өндірісті біртіндеп қалпына келтіруге жол ашты. Ал 2002 жылдан кейінгі жүйелі бағдарламалар ауылды қолдау мен жаңғырту бағытын күшейтіп, аграрлық секторды тұрақтандырудың институционалдық негізін бекітті.
Ескерту
Мәтіндегі кейбір жылдар мен көрсеткіштер бастапқы дереккөздердің келтірілу тәсіліне байланысты әртүрлі берілуі мүмкін. Бұл жарияланым түпнұсқа мәтіндегі статистикалық мәліметтерді сақтай отырып, мазмұнын редакциялап, құрылымын ықшамдап ұсынды.