Шыңғыс - ханның ұрпақтары

IX ғасырдан бастап Таяу Шығыстағы мұсылман елдерінде әскери жасақтарды түркі текті мамлүктерден құру тәжірибесі кеңейді. Бұл құбылыс өңірдегі түркілер санының артуымен қатар, көшпелі түркі-қыпшақ мәдениетінің енуін де жеделдетті.

Үдеріс әсіресе XII–XIII ғасырлардағы крест жорықтары және Әл-Айуби әулеті билеушілері арасындағы өзара соғыстар салдарынан күшейді. Әскери қызмет арқылы мемлекеттік істерге араласуға мүмкіндік алған мамлүк әмірлерінің беделі мен ықпалы артты. Мамлүктердің әскери және саяси жағынан нығаюы олардың билікке келуінің басты алғышарты болды.

Шыңғыс хан империясының күшеюі, кейін Жошы ұлысының (Алтын Орда) және Құлағу ұлысының (Ирандағы Елхан мемлекеті) тарихи сахнаға шығуы XIII–XIV ғасырлардағы негізгі геосаяси бағытты белгіледі. Екі ұлыстың жауласуға толы қатынастары өңірдегі күш теңгерімін түбегейлі өзгертті.

Елхан мемлекетінің Таяу Шығыстағы мұсылман иеліктеріне шабуылдары Мамлүк мемлекетінің Алтын Ордамен жақындасуына негізгі себептердің бірі болды. Нәтижесінде XIII–XIV ғасырлардағы басты саяси оқиғалар Мысырдағы мамлүктер, Дешті-Қыпшақтағы Алтын Орда және Ирандағы Елхан мемлекеті арасындағы өзара қатынастар аясында өрбіді.

Қазан төңкерісіне дейінгі және кейінгі зерттеулерде бұл тақырып әр қырынан қарастырылды. Мәселен, Н.И. Веселовский Ноғай тұлғасына басымдық беріп, Алтын Орда мен Мамлүк байланыстарын қосалқы түрде ғана қозғайды. Б.Д. Греков пен А.Ю. Якубовский еңбегі де тақырыптың жекелеген мәселелерін қамтиды.

А.А. Али-Заде Алтын Орда мен Елхан мемлекетінің Әзірбайжан үшін күресіне тоқталып, мәселені көбіне экономикалық тұрғыдан түсіндіреді. Дегенмен араб жазба деректері мен араб-мыcырлық зерттеушілер еңбектері діни фактордың да қатынастардың қалыптасуы мен дамуында елеулі рөл атқарғанын көрсетеді.

Бастапқы кезеңде мамлүк сұлтандары Ирандағы моңғолдарға қарсы Алтын Орданы ынталандыруда «джихад», яғни кәпірлерге қарсы қасиетті соғыс ұранын күшті идеологиялық құрал ретінде қолданды. Алайда XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасырдың басында Елхандар исламды қабылдағаннан кейін бұл ұран бұрынғыдай әмбебап саяси қару болудан қалды.

Осы өзгеріске сүйеніп, кейбір зерттеушілер Алтын Орда мен Мысыр жақындасуындағы діннің ықпалын төмендетуге ұмтылады. Дегенмен кейінгі саяси ахуал діни факторды екінші қатарға ығыстырғанымен, бастапқы кезеңде оның негізгі қозғаушы себептердің бірі болғанын ескеру қажет.

Б. Шпулердің пайымдауынша, 1260 жылғы 3 қыркүйекте Айн-Джалутта мамлүктер Құлағу әскерін талқандағаннан кейін Мысыр тағына отырған сұлтан Әл-Мәлик аз-Заһир Байбарыс (1260–1277) ымыраға келмес қарсыласына қарсы тұру үшін одан да күшті одақтас табуға мәжбүр болды. Ол бұл рөлге Алтын Орданы таңдады, әрі сол кезеңде бұдан өзге тиімді балама табу қиын еді.

Жошы мен Құлағу әулеттері бір түп-тамырдан тараған: Жошы — Шыңғыс ханның үлкен ұлы, ал Құлағу — Төленің баласы, яғни немересі. Әулеттік бәсекелестік, мәртебе дауы және мұрагерлік ұстанымдар екі тараптың текетіресін ушықтырған факторлардың бірі болды.

Бірқатар тұжырымдарға сай, шиеленістің түбірі әулет ішіндегі бәсекеде жатыр. Берке хан өзін Жошы ұрпағы ретінде әулеттегі үлкен санап, моңғол дәстүрі мен заңына сәйкес Құлағудың өзіне құрмет көрсетуін және белгілі бір дәрежеде бағыныштылығын талап еткен.

В. Бартольд бәсекенің өршуін Шыңғыс ханның көзі тірісінде ұлдарына бөліп берген еншіліктердің шекарасын нақты айқындап бермеуімен байланыстырады. Шыңғыс хан заңына сәйкес еншілік иесі өз жерін толық билегенімен, қағаз жүзінде Ұлы ханға бағынуы тиіс еді. Империя бірнеше дербес мемлекетке ыдырағаннан кейін бұл тәртіп ұзақ сақталмады.

1219–1223 жылдары Сүбітай бастаған моңғол алдыңғы жасақтары Иранға кіргенімен, оны толық бағындыру тек Мөңке хан тұсында мүмкін болды. Мөңке бұл жорықты «ортақ моңғол ісі» деп қарап, басқаруды Құлағуға тапсырды және барлық ұлыстардан әскер беруді бұйырды.

Бату хан қайтыс болған соң таққа отырған Берке хан Құлағу әскерлерінің ілгерілеуіне барынша кедергі келтіруге тырысты. 1256 жылы Құлағу Амудариядан өтіп, Ирандағы исмаилиттердің көптеген бекінісін басып алды. Кейін әскерін Бағдадқа бағыттады. 1258 жылдың 10 ақпанында Бағдад құлап, қаладағы байлық жеңушілер олжасына айналды.

Жаулап алынған Иран жерінде Құлағу жеке мемлекетін құрып, 1261 жылы Құбылай хан оны жаулап алған жерлердің мұрагері ретінде мойындап, «Елхан» атағын берді.

Мамлүк–Алтын Орда жақындасуындағы маңызды идеологиялық қадамдардың бірі — Ибн Абд аз-Заһирдің Берке ханға жазған хаты. Байбарыстың тапсырмасымен жазылған бұл үндеуде мұсылман емес Елхандарға қарсы қасиетті соғысқа шығу Беркенің мұсылман ретіндегі міндеті екені баса көрсетілді. Бұл мазмұн кейінгі дипломатиялық келіссөздерде де кең қолданылған.

Жазба деректер бойынша Берке мен Құлағу әскерлері арасындағы алғашқы ірі шайқастар 662 һижра жылы (1263) болды. Кей деректерде Беркенің стратегиялық мақсатпен әскерін уақытша кейін шегіндіруі айтылады. Шешуші шайқастардың бірінде Құлағу ауыр шығынға ұшырап, өзеннен өту кезінде мұз жарылып, әскерінің көп бөлігін жоғалтқаны баяндалады.

Деректер Берке ханның сөзін әртүрлі жеткізеді, бірақ мағынасы екі желіні аңғартады: бір жағынан — ислам әлемін қорғау уәжі, екінші жағынан — Шыңғыс ханның «Йаса» заңына адалдық және оны бұзғанға қарсы әрекет ету.

1264 жылы Құлағу қайтыс болғаннан кейін оның орнына ұлы Абақа отырды. Бастапқы кезеңде бейбіт келісім байқалып, Абақа Беркеге өз атымен мешіт салуға және тоқыма шеберханасын ашуға рұқсат бергені айтылады. Алайда көп ұзамай қақтығыстар қайта өршіп, 1265 жылғы шайқаста Ноғай бастаған Алтын Орда әскерлерінен Абақа жеңіліс тапты.

Дегенмен Жошы ұлысы мен Елхандар арасындағы әскери қақтығыстар бәсеңдеген кезеңдерде елшіліктер жиілеп, дипломатиялық әрі сауда байланыстары да дамып отырды. Мұндай ауыс-түйістер көбіне екі мемлекеттің сыртқы бағыттардағы бірнеше майданда қатар әрекет етуіне және ішкі саяси қажеттіліктеріне байланысты болды.

1288 жылы Тұла-Бұға хан тұсында Алтын Орда әскерлері Елхан жеріне тағы да шабуыл жасап, бірақ Арғұн хан әскерінен тойтарыс алып шегінуге мәжбүр болды. Кейін билігін күшейткен Тоқта хан Әзірбайжан мен Грузия жерлеріне қатысты талабын қайта жаңғыртты.

702 һижра жылы (1303) Тоқта ханның елшілігі Ғазан ханға келіп, Қауказ өңірлерін беруді талап етеді. Елшілік Шыңғыс ханның бөлуі бойынша Арран мен Әзірбайжан аумақтары Жошы ұлысына тиесілі болғанын, Құлағу таққа отырғанға дейін бұл өңірлер Алтын Орда ықпалында болғанын алға тартады. Ғазан хан талапты қабылдамай, бұл мәселе тек «қылыштың тілімен» шешілетінін мәлімдейді.

Ғазан ханнан кейінгі Ұлжайту хан (1304–1316) мен Тоқта хан арасындағы қатынас салыстырмалы түрде бейбіт сипатта болды. 1316 жылдың қысында Өзбек хан әскерлері Иранға шабуыл жасап, біраз жерге енеді. Ұлжайту хан қайтыс болғаннан кейін, Абу Саид ханға ант берілмей тұрған шақта, Елхан мемлекетінің ірі қолбасшысы Шопан Өзбек ханға Құлағу ұлысының билігін тапсыру туралы ұсыныс жібергені айтылады.

Алайда Алтын Орданың беделді қайраткерлерінің бірі Құтлұқ-Темірдің кеңесімен Өзбек хан бұл ұсынысты қабылдамады. Оның әскерлері Кура өзеніне дейін жетеді. Бірақ бұл оқиғаның одан арғы өрбуі берілген мәтінде үзіліп қалады.