Маңыздылық принципі
Бухгалтерлік есептің принциптері
Кез келген ғылым сияқты, бухгалтерлік есептің де өз принциптері болады. Латын тілінен аударғанда «принцип» сөзі «бастау», «негіз» деген мағынаны білдіреді. Қаржылық есеп берудің тұжырымдамасы шаруашылық үдерістері барысында шешім қабылдау үшін бухгалтерлік ақпараттың қандай болуы керектігін айқындайды.
Қазақстан Республикасының стандарттарында көрсетілетін негізгі принциптер
- Есептеу
- Үздіксіздік (ұдайылық)
- Түсініктілік
- Мәнділік
- Маңыздылық
- Сенімділік
- Әділетті әрі тура көрсету
- Бейтараптық
- Сақтық
- Толықтылық
- Салыстырмалық
- Дәйектілік
Түсініктілік, маңыздылық, сенімділік және салыстырмалық — бухгалтерлік ақпараттың негізгі сапалық сипаттамалары.
Есептеу принципі
Қаржылық есеп есептеу (аккруал) қағидасына сүйенеді: операциялар ақша қозғалысына қарамастан, пайда болған кезеңінде танылады. Бұл тәсіл қаржылық есеп саясатының негізін құрайды.
Үздіксіздік принципі
Шаруашылық субъектісі өз қызметін белгісіз уақытқа дейін жалғастырады деп болжанады және жақын арада таратылуы күтілмейді.
Түсініктілік принципі
Есептік ақпарат пайдаланушыларға шешім қабылдау үшін түсінікті болуы керек. Бұл пайдаланушылардың бухгалтерлік есеп туралы белгілі бір деңгейде білімі бар екенін де талап етеді. Алайда түсініктілік ақпаратты кәсіби деңгейден төмендету немесе маңызды деректерді алып тастау деген сөз емес: қажет болған жағдайда пайдаланушылар кеңес алып, мәліметті дұрыс түсінуі тиіс.
Маңыздылық принципі
Бухгалтерлік ақпарат сыртқы пайдаланушыларға олардың экономикалық шешім қабылдауына қажет болғанда маңызға ие болады. Әдетте бұл мәліметтер: болашақтағы экономикалық жағдайды болжауға және бұрын жасалған болжамдардың нәтижесін бағалауға қолданылады.
Маңыздылықты бағалаудың сапалық аспектілері
- Уақтылы ұсынылуы
- Ақпарат пайдаланушыға қажетті уақытта жеткізілуі керек; кешіктірілуі оның құндылығын төмендетеді.
- Болжамдық құндылығы
- Өткен және ағымдағы деректер негізінде жасалған қорытындылар болашақты бағалауға көмектесуі тиіс.
- Кері байланыс
- Бұрынғы болжамдарды түзетуге және олардың дұрыстығын салыстыру арқылы бағалауға мүмкіндік береді.
Сенімділік принципі
Ақпаратта елеулі қателер болмаса және пайдаланушылар оған негізді түрде сенім артса, ол сенімді ақпарат болып саналады.
Салыстырмалық принципі
Қаржылық есептің пайдалығы мәліметтер әртүрлі кезеңдер бойынша салыстырылып берілгенде артады. Бұл үрдістерді, өзгерістерді және нәтижелерді дәл бағалауға мүмкіндік береді.
Сақтық принципі
Есепте көрсетілетін сандар кәсіпорынның экономикалық жағдайын сипаттайды және сол мәліметтерге сүйене отырып шешім қабылданады. Сондықтан деректерді тануда және бағалауда сақ болу, әсіресе белгісіздік жағдайында, аса маңызды.
Қосымша принциптер: мазмұны қысқаша
Мәнділік
Есеп ақпараты пайдаланушылардың қажеттілігін қанағаттандырып, ұйым қызметін бағалауға көмектесуі керек.
Бейтараптық
Ақпарат алдын ала белгілі бір шешімге итермелеу үшін іріктеліп ұсынылмауы тиіс. Ол объективті түрде қалыптасып, әділ пайымға мүмкіндік беруі қажет.
Әділетті әрі тура көрсету
Қаржылық есеп пайдаланушыларды ұйымның қаржы жағдайы мен ақша қаражаттарының қозғалысы туралы нақты әрі әділ ақпаратпен қамтамасыз етуі тиіс.
Толықтылық
Сенімділік үшін ақпарат толық болуы қажет. Толық берілмеген мәлімет қате түсіндіруге әкеліп, есептің құндылығын төмендетеді.
Дәйектілік
Ұйым таңдаған есеп саясатын есепті кезең бойы жүйелі түрде қолдануы керек. Бұл салыстырмалылықты күшейтіп, талдауды жеңілдетеді.
Бухгалтерлік есептің әдістері
Кәсіпорындар мен ұйымдарда күнделікті орындалатын операциялар мен үдерістердің маңызы әртүрлі. Оларды бухгалтерлік есеп арқылы бақылап, тексеріп, дұрыс орындалуын бағалап, қорытынды жасауға болады. Осы міндеттерді орындауда қолданылатын тәсілдердің жиынтығы және оларды ғылыми тұрғыдан жүйелеу бухгалтерлік есептің әдістері деп аталады.
Негізгі әдістер
- Құжаттау
- Түгендеу
- Шоттар
- Екі жақты жазу
- Бағалау
- Калькуляциялау
- Бухгалтерлік баланс
- Есеп беру
Құжаттау
Ұйымның күнделікті қызметінде әртүрлі шаруашылық операциялары орындалады. Оларды бухгалтерлік есепке алу үшін алдымен құжат рәсімделуі қажет. Құжат — орындалған операцияның жазбаша дәлелі. Онда операцияның атауы мен мазмұны, орындалған уақыты, өлшем бірлігі, жауапты тұлғалар, тапсырушы және қабылдаушы тараптардың деректері сияқты мәліметтер көрсетіледі.
Құжаттағы міндетті түрде көрсетілуі тиіс деректер деректеме (реквизит) деп аталады. Құжаттар заңды тұрғыдан дәлелді ақпарат көзі болып саналады.
Түгендеу
Шаруашылық құралдары мен қаржылық міндеттемелердің нақты бар-жоғын белгілі бір мерзімге бухгалтерлік есеп мәліметтерімен салыстыру арқылы анықтау тәсілі.
Шоттар
Шаруашылық құралдарын, олардың қалыптасу көздерін және шаруашылық әрекеттерін біртекті белгілері бойынша топтастыру және ағымдағы есепке алу әдісі. Бұл жүйе екі жақты жазумен өзара байланысты қолданылады.
Екі жақты жазу
Әрбір шаруашылық операциясын бір мезгілде бірдей сомаға екі шотта көрсету әдісі: бір шоттың дебетіне және басқа шоттың кредитіне жазылады.
Бағалау
Кәсіпорын бойынша ағымдағы немесе есепті кезеңге жалпылама мәлімет алу үшін шаруашылық құралдарын, міндеттемелерді және операцияларды ақшалай өлшемде көрсету әдісі.
Калькуляциялау
Шығындарды топтастыру және өнімнің (немесе дайындалған материалдық құндылықтардың) жекелеген түрлері бойынша өзіндік құнын анықтау әдісі.
Бухгалтерлік баланс
Белгілі бір мерзімдегі кәсіпорынның шаруашылық құралдарын ақшалай бағалаумен экономикалық топтастыру және жалпылау тәсілі. Баланс активтер мен міндеттемелердің (және капиталдың) құрылымын жүйелі түрде көрсетеді.
Есеп беру
Есепті кезең ішінде кәсіпорынның шаруашылық құралдары мен міндеттемелерінің қозғалысын және қаржылық жағдайын сипаттайтын, белгіленген нысандар бойынша ұсынылатын бухгалтерлік көрсеткіштер жиынтығы.