Кәсіпорынның ұйымдық түрлері алдыменен меншік түрімен айқындалмақ

Кәсіпкерлік: мәні және ерекшелігі

Кәсіпкерлік — адам қызметінің ерекше саласы, ол еңбектің басқа түрлерінен айқын дараланады. Бұл ерекшелікке кезінде атақты неміс экономисі, Гарвард университетінің профессоры Йозеф Алоиз Шумпетер (1883–1950) назар аударған. Оның ойынша, кәсіпкер болу — өзгелердің істегенін қайталамау.

Екінші қырынан, кәсіпкер — ең алдымен кәсіпкерлік жұмысты ұйымдастырушы. Бұл туралы француз экономисі Жан Батист Сэй (1767–1832) былай деген: кәсіпкер — адамдарды өндірістік үдеріс аясында ұйымдастыратын адам.

Бизнес пен кәсіпкерлік: ұқсастық және айырмашылық

Бизнес

Табыс әкелетін кез келген қызмет түрі.

Кәсіпкерлік

Жаңалыққа (новаторлыққа) негізделген іс; тәуекел арқылы жаңа шешімді іске асыру.

Экономикалық әдебиеттерде «кәсіпкерлік» пен «бизнес» ұғымдарын балама ретінде қолдану жиі кездескенімен, оларды теңестіруге болмайды. Кәсіпкерлік — жаңашылдыққа сүйенетін әрекет, ал нағыз кәсіпкер — өнертапқыш.

Маңызды ой: бизнеспен айналысатындардың бәрі бірдей кәсіпкер емес. Кәсіпкерлік — табыс табудан бөлек, жаңа мүмкіндікті көріп, оны іске асыруға тәуекел ететін қызмет.

Кәсіпкерлік қабілеттілік деген не?

Экономикалық ғылымда «кәсіпкерлік қабілеттілік» деген ұғым бар. Ол — адамның бизнес аясында жаңалықты байқап, ашып, оны нарыққа шығара алу қабілеті. Алайда бұл қабілет бизнеске қатысатын әр адамның бойынан табыла бермейді.

Басқалар демалып жүргенде, өз күш-қуатын жұмысқа жұмылдыру.
Новаторлық пен мақсаттылық: жаңа жол іздеу және нәтижеге бағытталу.
Коммуникабельділік: адамдармен тез байланыс орнату, өзара сенімді қарым-қатынас құра білу.
Бәсекелестерден өзгеше көзқарас: ортаға «басқаша қарап», жаңа мүмкіндікті бірінші болып көру.

Мұндай қабілеттілікке ие адамдар бизнесмендердің ішінде жиі кездесе бермейді. Сондықтан бизнес — табыс әкелетін экономикалық қызмет болса, кәсіпкерлік — осы қызметті жаңа ізденіске бағыттап, жаңалықты іске асыру үшін тәуекелге баратын қызмет.

Кәсіпкерлік қызметтің ұйымдық-құқықтық нысандары

Қазақстан Республикасы Президентінің шаруашылық серіктестіктері және мемлекеттік кәсіпорындар туралы актілеріне сәйкес, кәсіпкерлік қызмет шаруашылық серіктестігінің түріне қарай жеке және ұйымдық нысандарда жүзеге асуы мүмкін. Төменде жиі қолданылатын нысандар берілген:

1
Жай серіктестік — бірлескен қызмет шартына негізделеді.
2
Толық серіктестік — барлық мүлікпен ортақ (ынтымақты) жауапкершілік жүктеледі.
3
Жауапкершілігі шектеулі серіктестік — жауапкершілік салынған салым құны шегінде болады.
4
Коммандитті серіктестік — аралас жауапкершілік (бір тарап толық мүлкімен, екінші тарап салымымен жауап береді).
5
Қосымша жауапкершілігі бар серіктестік — салымымен қатар өзіне тиесілі мүлкімен де қосымша жауап береді.
6
Өндірістік және тұтыну кооперативтері.
7
Консорциумдар.
8
Акционерлік қоғамдар.
9
Мемлекеттік және қазыналық кәсіпорындар.

Мемлекеттік және қазыналық кәсіпорындар

Мемлекеттік кәсіпорын шаруашылық жүргізу құқығына негізделсе, қазыналық кәсіпорын оперативті басқару құқығына негізделеді. Іс жүзінде мұнда шаруашылық есептің екі түрі қолданылады: таза мемлекеттік — толық шаруашылық есеп, қазыналық — толық емес шаруашылық есеп.

Кәсіпорын және фирма: ұғымдардың арақатынасы

Кәсіпорын (фирма) кәсіпкерлік қызметтің өндірістік буынының негізі болып саналады. Осы тұстан бастап «кәсіпорын» мен «фирма» ұғымдары көбіне балама ретінде қолданылады. Дегенмен айырмашылық бар: «фирма» — жиынтық ұғым, оның құрамына бір немесе бірнеше кәсіпорын, өндіріс бөлімшелері енуі мүмкін.

Әдетте, «кәсіпорын» деп бір өнім түрін өндіруге бағытталған (немесе негізгі бағыты айқын) өндірістік үдерісті айтамыз. Нарықтық қатынастар жағдайында кәсіпорын өндірістік қызметінде едәуір дербестікке ие болады: ол халық шаруашылығы кешенінен техникалық, ұйымдық, экономикалық және құқықтық тұрғыдан дараланады.

Меншікке қарай кәсіпорынның ұйымдық түрлері

Кәсіпорынның ұйымдық түрлері ең алдымен меншік нысанымен айқындалады. Жалпы түрде олар мыналарға бөлінеді:

Жеке кәсіпорындар

Азаматтардың меншігіне негізделеді.

Ұжымдық кәсіпорындар

Ұжым меншігіне негізделеді; кооперативтік немесе акционерлік түрде ұйымдасуы мүмкін.

Кесте 1. Кәсіпкерліктің негізгі түрлері: артықшылықтары мен олқылықтары

Түрі	Артықшылығы	Олқылығы
Бір тұлғалы жекелеген кәсіпорындар	Ұйымдастырудың қарапайымдылығы. Қызметті жүргізудегі толық еркіндік. Нарықтағы мінез-құлықтың икемділігі. Қызмет құпиялығын сақтау мүмкіндігі. Табыстан максималды мүдделілік.	Капиталды көптеп тартудың қиындығы. Зардаптарға (міндеттемелерге) шексіз жауапкершілік. Ұйымдастыру және басқару міндеттерін бір адамның қатар атқару қажеттілігі.
Серіктестіктер	Басқару міндеттерін бөлу мүмкіндігі. Қаржыны тартуда үлкен мүмкіндіктер. Жедел әрекеттердің әріптестермен келісу қажеттілігіне байланысты шектелуі.	Әріптестер арасындағы өнімсіздік ықтималдығы. Сенімсіздік салдарынан әлеуметтік-психологиялық жайсыздық. Келіспеушілікке байланысты тұрақсыздық қаупі.
Акционерлік қоғамдар	Қосымша капиталды жылдам әрі кең көлемде тарту мүмкіндігі. Әртүрлі салалар арасында капитал қозғалысының икемділігі. Акционерлердің шектеулі жауапкершілігі.	Басқарудың күрделілігі және жеделділіктің төмендігі. Акционерлердің басқаруға қатысуы мен бақылау деңгейінің төмен болуы. Кәсіби құпияның ашылып қалу мүмкіндігі.

Ұжымдық кәсіпорындардың кең тараған нысандары

Кооперативтік кәсіпорын — ақша салымына емес, қатысушылардың пайлық негіздегі мүліктік жарнасына және олардың біріккен еңбек қызметіне сүйенеді.
Акционерлік қоғам негізіндегі кәсіпорын — акционерлік меншікке сүйеніп жұмыс істейді.
Мемлекеттік және қазыналық кәсіпорындар — жалпы мемлекеттік міндеттерді шешу үшін құрылады.
Біріккен кәсіпорындар — құрылтайшылар мүліктерін біріктіру негізінде құрылады; құрамына шетелдік заңды тұлғалар мен азаматтар қатыса алады.

Құқықтық негіз

Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексіне, сондай-ақ шаруашылық қызмет еркіндігі және кәсіпкерлікті дамыту туралы республика заңдарына сәйкес, кәсіпорын кез келген меншік нысанында және өзі құрған бірлестіктер құрамында жұмыс істей алады.