Жаттығу тапсырмалары
Психологиялық тренингтің мәні
Тренинг — адамды оқытуда немесе білімін дамытуда алдын ала жоспарланған жағдайларға сүйеніп, жүйелі күш салу арқылы нәтижеге жеткізетін ұйымдасқан үдеріс. Жұмыс жағдайында тренинг көбіне адамның бір немесе бірнеше әрекет түрін тиімді орындауына қажет білім мен дағдыны меңгертуге бағытталады. Кейбір жағдайда тренингтік жаттығулар тұлғалық өзгерістерге түрткі болып, адамның өзіндік санасын, қарым-қатынас үйлесімділігін және қарым-қатынастағы қиындықтардың себептерін түсінуін күшейтеді.
Тренинг кезінде кездесуі мүмкін мінез-құлықтар
- ыза, қатты дауыс, дөрекілік
- өзімшілдік, қатыспаушылық
- қажетсіз күлкі, ынтасыздық
- шыдамсыздық, сөзге келу
- артық сөзге араласу
- тыныштық, селсоқтық, қылжақтық
Жетекші осындай реакцияларды «кедергі» ретінде ғана емес, топтық динамиканы түсінуге көмектесетін белгі ретінде қабылдап, қауіпсіз әрі құрметті орта қалыптастыруы тиіс.
Жетекшінің негізгі мақсаттары
Жетекші (жаттықтырушы/ұйымдастырушы) тренингті өткізуде мына мақсаттарды негізге алады:
- жеке тұлғаны дамыту;
- әлеуметтік-психологиялық құзыреттілікті (компетенттілікті) көтеру;
- белсенді әлеуметтік позицияны қалыптастыру;
- өзінің және өзгенің өміріндегі маңызды өзгерістерді жасау мүмкіндігін дамыту;
- өзін-өзі және басқаларды толық тануға жағдай жасау;
- жеке құндылықтарды ашу, білімді арттыру, бәсекелестіктің кері әсерін азайту.
Тиімділіктің көрінетін белгілері
Тәжірибе нәтижелері тренингтен кейін қатысушылардың қарым-қатынаста өзін ұстауы мен жүріс-тұрысы өзгеріп, сөйлеу мәнері мен мәдениеті жоғарылайтынын көрсетеді. Бұл өзгерістер әсіресе топтық сенім, бірлескен әрекет және жауапкершілік күшейгенде айқын байқалады.
Өзіндік талдауға арналған сұрақтар
- 1)Мен қандаймын?
- 2)Мен не істей аламын және оны қалай қолданамын?
- 3)Маған жетіспейтін қасиеттерді қалай дамытамын және қалай икемдеймін?
Ұйымдастыру: орта, құрылым және талаптар
Психологиялық тренингті ұйымдастыруда практик психологтың рөлі маңызды. Тақырып әртүрлі болуы мүмкін, алайда тиімділік тренинг ұғымын дұрыс түсінуден және орта факторларын ескеруден басталады.
Жаттықтырушы ескеретін шарттар
- орта туралы бастапқы мәлімет (мекеме/топ ерекшелігі);
- қатысушылар саны және топ құрамы;
- бөлме көлемі, акустика және естілім;
- жаттығу құрылымы және кезеңдері;
- оқу құралдары (плакат, тезис, резюме) қолдану;
- орындықтарды орналастыру және уақытты бақылау (сағат/таймер).
Жалпы міндеттер
- білімді толық әрі жүйелі меңгерту;
- жаңаны үйрену мен тапсырма орындауда дағды қалыптастыру;
- бірлескен табысты іс-әрекетті дамыту;
- өзін-өзі және басқаларды танудың теңгерімді мүмкіндіктерін кеңейту.
Сабақтың дәстүрлі кезеңдері
Сәлемдесу рәсімі
Топты бір арнаға жинақтау, қауіпсіз орта орнату.
Жаттығу тапсырмалары
Негізгі дағдыларды тәжірибеде бекіту.
Үй жұмысы және рефлексия
Өткен сабақ нәтижесін бағалау, түсінікті нақтылау.
Негізгі бөлім
Мақсатқа бағытталған жұмыстың өзегі.
Қорытынды рефлексия
Ілгерілеуді көру, жоспар құру.
Қоштасу рәсімі
Эмоциялық тұрғыда жұмсақ аяқтау.
Мұндай жұмыс әдетте аптасына 1–2 рет өткізіледі, тренинг ұзақтығы 1 сағаттан 3 сағатқа дейін болуы мүмкін.
Тренинг бөлімдері: таным мен өзара әрекет
Кіріспе бөлімі
Қатысушыларды жұмыс түрімен таныстыру, топтың бірігуін қолдау, жағымды атмосфера құру және бастапқы өзіндік талдауды қалыптастыру.
Танымдық үдерістер бөлімі
Есте сақтау, зейін, ойлау, қабылдау ерекшеліктерін дамыту. Психологиялық тапсырмалар танымдық белсенділік пен шығармашылықтың қалыптасуына ықпал етеді.
Назар аудару бөлімі
Ортақ мәселені бірлесіп шешу, бірін-бірі қабылдау және тыңдау дағдыларын бекіту.
Нейропсихологиялық аспектілер
Мидың доминанттық бөлімімен байланысты танымдық ерекшеліктерді ескере отырып, тапсырмаларды бейімдеу.
Тренинг түрлері
Мақсатқа қарай тренингтер бірнеше форматта ұйымдастырылады: рөлдік тренинг, видеотренинг, қарым-қатынас тренингі, іскерлік қарым-қатынас тренингі, мәдениетаралық өзара әрекет тренингі және т.б.
Негізгі принциптер
Белсенділік
Қатысушының әрекет арқылы үйренуі мен тәжірибе жинақтауы.
Зерттеу және шығармашылық
Жаңа тәсілдерді байқап көру, икемді ойлау.
Мінез-құлықтың объективтілігі
Бақылау, дәлел, нақты мінез-құлыққа сүйену.
Субъект–субъект қатынасы
Құрмет пен тең серіктестікке негізделген өзара әрекет.
Шындық
Ашықтық, шынайы кері байланыс, жауапкершілік.
«Қазір және осы жерде»
Осы сәттегі тәжірибені талдау арқылы өзгеріс жасау.
«Кейбіреулер қиналса да, соңына дейін ойнап шығады», — деген Ф. Искандер пайымы тренингтің маңызды өлшемін еске салады: ұйымдастырылған іс-әрекетті аяқтау дағдысы.
Практикалық жаттығулар жинағы
Төмендегі тапсырмалар танысу, сөйлеу мәдениеті, эмпатия, қайта бағдар беру және топтық шығармашылықты дамытуға көмектеседі. Жаттығуларды оқу процесінде де, арнайы топтарда да қолдануға болады.
1) «Шеңбер бойынша сөз тізбегі»
Мақсаты: сөздік-мағыналық ойлауды, топтық қатынасты және сөйлеу мәнерін дамыту.
Ереже
- Қарапайым бір сөйлем таңдалады.
- Қатысушылар сөйлемді кезекпен әртүрлі интонациямен айтады.
- Әр қатысушы жаңа интонация қолдануы тиіс; қайталауға болмайды.
- Жаңа интонация таба алмаса, ойыннан шығады.
Мысал сөйлем: «Біз құзыретті, кәсіби білімі бар мамандармыз.»
2) «Комплимент» ойыны
Мақсаты: эмпатияны күшейту, тіл табысу қабілетін дамыту және қатысушылардың бірін-бірі тереңірек тануына мүмкіндік беру.
Ереже
Қатысушылар шеңберге тұрады. Бір қатысушы жағымды комплимент айтады, ал топ оның кімге арналғанын табады. Комплимент алған адам ойынды жалғастырады. Ойын барлығы жағымды эмоциялық әсер алғанға дейін жалғасады.
3) Іскерлік ойын: «Жағымсыз қасиеттер жәрмеңкесі»
Мақсаты: жағымсыз деп қабылданатын қасиеттерді қайта бағалау, олардың пайдалы қырын көру және қабылдаудың себептерін түсіну.
Ереже
- Шеңберде әр қатысушы өзіне жағымсыз көрінетін бір қасиетін атайды.
- Тізім тақтаға жазылады (мысалы: жалқаулық, асығыстық, артық сөйлеу).
- Топ сол қасиеттің тиімді/жағымды жақтарын табады және неге жағымсыз қабылданатынын талдайды.
- Жағымды сипаттама жасап, «қорғап шыққан» қатысушы сол қасиетті өзіне «алады» (жауапкершілікпен қайта түсіндіру).
4) Арт-терапиялық тапсырма: «Жағымсыз күйді шығару»
Мақсаты: эмоциялық қысымды қауіпсіз түрде шығару және ішкі күйді қайта құрастыру.
Ереже
- 1) Қатысушыларға A4 және A1/4 қағаз беріледі.
- 2) A1/4 қағазға жағымсыз көңіл күйін бейнелейді.
- 3) Оны A4 қағазының үстіне жапсырып, суретті қалауы бойынша жалғастырады.
- 4) Жапсырмас бұрын мына тіркесті айту ұсынылады: «Өмірде ашық, жарық, көңілді жағдайлар өте көп.»
Талқылау сұрақтары
- Суретте не бейнеленді?
- Сурет салу барысында қандай сезімде болдыңыз?
- Бұл жұмыс сізге нені көруге немесе түсінуге көмектесті?
5) Ойын: «Әрекет»
Мақсаты: ойлау икемділігін, жылдам жауап қайтаруды және қайта бағдар беру қабілетін дамыту.
Тапсырма үлгілері
- Қандай жағдайда үстелде тамақ жеуге, ал «стөлде» отыруға болады?
- Астроном айға телескоппен қарап тұр. Ал егер айдан біреу оған қарап тұрса ше?
- Еден мен төбені «аударыңыз».
- Картинаны төңкеріп, басқаша мағына табыңыз.
- Кеме мен балықтың ауада ұшып жүргенін елестетіңіз.
Бұл тапсырмаларда құрал-жабдық нақты берілмеуі мүмкін. Оның орнына қатысушының бірлескен әрекет кезіндегі күйзелісін байқап, оны қайта бағдарлауға мүмкіндік туады.
Қорытынды ой
Танымдық белсенділік — адамның өмірлік іс-әрекетінің, әсіресе білім, ғылым және өнер салаларының ажырамас бөлігі. Топта үйлесімді қарым-қатынас орнату үшін әрекетті сапалы ұйымдастыру, ақпаратты жүйелеу және қатысушыға бағыт-бағдар беру маңызды. Дұрыс ұйымдастырылған психологиялық тренингтер осы міндеттерді шешіп қана қоймай, тұлғаның дамуына және нақты мінез-құлықтық өзгерістерге тікелей ықпал етеді.
Қолданылған әдебиеттер
- Бакли Р., Кейпл Д. Теория и практика тренинга. — Питер, 2002.
- Торн К., Макей Д. Тренинг. Настольная книга тренера. — Питер, 2001.
- Изен Н.В., Пахомов Ю.В. Психотренинг: игры и упражнения. — 2000.
- Көмекбаева Л.К. Білім беру ұйымдарындағы психологиялық қызметті ұйымдастыру. — 2002.
- Прутченков А.С. Социально-психологический тренинг в школе. — Эксимо-пресс, 2001.
- Сидоренко Е.В. Мотивационный тренинг. — 2000.
- Құдайқұлов М.А. Способности, умения и навыки. — Алматы, 1986.
- Парыгина Б.Д. Практикум по социально-психологическому тренингу. — Санкт-Петербург, 2000.
Мәтін соңындағы дерек
Имамбекова Г.С., Оралымбетова Г.Ү. — М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті, Қазақстан.