Қазақстан Республикасы салық жүйесінің даму перспективасы туралы қазақша реферат
Қазақстан Республикасының салық жүйесі: даму перспективасы және көлеңкелі экономикамен күрес
Бұл мәтінде салық төлеуден жалтарудың себептері мен салдары, көлеңкелі экономиканың ауқымы, салықтық әкімшілендірудің әлсіз тұстары және оны жетілдіру бағыттары қарастырылады.
Салық төлеуден жалтару: анықтама, салдар және себептер
Салық төлеуден жалтару — салық төлемдерін толық немесе ішінара төлемеу мақсатында салық төлеушінің салық салу объектісін әдейі жасыруы немесе төмендетуі. Мұндай заңсыз іс-әрекеттер мемлекеттік мүддеге тікелей нұқсан келтіреді: бюджет кірістері кемиді, көлеңкелі табыс көздері пайда болады, ал экономикадағы әділ бәсеке мен ресурстардың қалыпты бөлінісі бұрмаланады.
Жалтарудың негізгі себептері
1) Салық ауыртпалығының жоғары болуы. Салықтардың көптігі мен жоғары мөлшерлемелер бизнес пен азаматтарды көлеңкелі айналымға итермелеуі мүмкін.
2) Салық заңнамасының күрделілігі. Нормалардың жиі өзгеруі, түсіндірудің әртүрлілігі және түзетулердің көп болуы құқық қолдануды қиындатады.
3) Әкімшілендіру сапасының жеткіліксіздігі. Ұйымдастырудағы кемшіліктер, кадр біліктілігінің төмендігі және экономикалық-құқықтық құзыреттердің шектеулілігі бақылаудың тиімділігін азайтады.
4) Қасақана төлемеу ниеті. Кейбір субъектілер салық сомаларын жеке баюға немесе көлеңкелі бизнеске инвестициялауға әдейі бағыттайды.
Көлеңкелі экономиканың әсері және бюджет кірістерінің динамикасы
Көлеңкелі экономиканың кеңеюі капиталды шетелге шығару, кәсіпкерлік қызметтің нақты ауқымын төмендетіп көрсету, мүліктің құнын кеміту сияқты арналар арқылы көрініс береді. Нәтижесінде мемлекет бақылауынан тыс ірі сомалар қалып, әлеуметтік міндеттемелерді орындау мүмкіндігі әлсірейді.
Дегенмен, түсімдердің өсуі әрдайым әкімшілендіру тиімділігінің артуын білдірмейді. Мәтінде атап өтілгендей, әлемдік нарықтағы бағаның қолайлы конъюнктурасы (әсіресе шикізат секторында) бюджет кірістерін өсіріп, басқарудың нақты үлесін көлеңкеде қалдыруы мүмкін.
Салықтық әкімшілендірудегі түйткілдер: бақылау мен аналитиканың теңгерімі
Бақылаушы органдар есептері қаржылық заң бұзушылықтардың азаймай отырғанын көрсетеді. Бұл жағдайда «тексеру көп» болуы міндетті түрде «нәтиже көп» дегенді білдірмейді. Бизнеске қысымды арттыра бермей, ең алдымен салықтық басқарудың интеллектуалдық құрамын күшейту қажет.
Тәуекелдерді басқару жүйесі (ТБЖ): мақсат және шынайы әсер
ТБЖ-ның мақсаты — тәуекелі жоғары салалар мен мәмілелерге назарды арттыру, ресурстарды ұтымды бөлу және бақылау формаларын теңгерімді қолдану. Алайда мәтіндегі деректер ТБЖ енгізілген кезеңде қосымша есептелген сомаларды өндіріп алудың тиімділігі айтарлықтай артпағанын меңзейді.
Ақпараттық жүйелер: автоматтандыру жеткіліксіз
Электрондық сервистерді енгізу (электрондық шот-фактуралар, «Электрондық қаржы министрлігі» бастамалары, салық төлеушінің кабинеті) есеп беруді жеңілдетіп, адам факторын азайтады. Бірақ автоматтандырудың өзі сапалы аналитиканы алмастырмайды: деректерді салыстыру, сәйкессіздіктерді табу және экономикалық сараптама арқылы нысаналы бақылау құру — негізгі міндет.
Сәйкессіздіктерді анықтау: деректерді салыстырудың маңызы
Әлемдік тәжірибеде әртүрлі мемлекеттік органдардағы деректерді салыстыру арқылы салықтық тәуекелдерді ерте анықтау кең қолданылады. Мәтінде көрсетілгендей, бұл тәсіл жеткілікті деңгейде іске қосылмаса, салық органдарының күш-қуаты көбіне формалды тексеруге жұмсалып, ал салалық деңгейдегі жүйелі талдау назардан тыс қалады.
ҚҚС арқылы талдау
Қосылған құн салығы төлемдеріне қарап, кәсіпорынның қосылған құнын жуықтап бағалап, оны өзге көрсеткіштермен салыстыруға болады.
КТС және әлеуметтік төлемдер
Негізгі экономикалық көрсеткіштер бойынша корпоративтік табыс салығын және әлеуметтік салықтарды есептеп, ұсынылған есептілікпен салыстыру тәуекелді арттыратын ауытқуларды көрсетеді.
Сондай-ақ кәсіпорын көрсеткіштерін саладағы орташа базалық мәндермен салыстыру арқылы күмәнді айырмашылықтарды табуға болады. Мұндай талдаудың жүйелі жүргізілмеуі кадрлардың тар мамандануы және бөлімдер арасындағы өзара әрекеттесудің әлсіздігімен де байланысты болуы ықтимал.
Жаңа Салық кодексі және реформалардың күтілімі
Қазақстанда жаңа Салық кодексі қабылданып, бірқатар салықтарды төлеу тәртібі жеңілдетілді, әкімшілік рәсімдер оңтайландырылды, шикізаттық емес секторға түсетін жүктемені төмендету және өндіруші сектордың кірісін ұлғайту мәселелері көтерілді. Сарапшылар жаңа нормалардың инвестициялық тартымдылыққа ықпал ететінін атап өтеді.
Екі мақсаттың тепе-теңдігі
Салықтың бірінші мақсаты — бюджет кірістерін қамтамасыз ету. Екінші мақсаты — салық салу механизмдері арқылы адал төлеуді ынталандырып, салық мәдениетін қалыптастыру. Теңгерім сақталмаса, жеңілдіктер көлеңкелі схемаларға да «ыңғайлы орта» жасап беруі мүмкін.
Көлеңкелі схемалардың практикалық көріністері
Мәтінде көлеңкелі экономиканы күшейтетін бірнеше тәуекел аймағы сипатталады: заңды тұлғалардың бақылаусыз тіркелуі, нөлдік есептілік беретін жалған кәсіпорындар, қайта ұйымдастыру арқылы тексеруден немесе міндеттемеден «қашу», сондай-ақ коммерциялық жылжымайтын мүлікті жалға беру келісімшарттарында нақты төлемді төмендетіп көрсету.
Жауапкершіліктен жалтаруға әкелетін әкімшілік олқылықтар
- Кәсіпорынның қайта құрылуы туралы ақпараттың уақытылы берілмеуі және ведомствоаралық үйлесімнің әлсіздігі.
- Шетел азаматтарын немесе іс жүзінде қолжетімсіз тұлғаларды «номиналды басшы» ретінде көрсету тәуекелі.
- Жалға беру нарығында келісімшартта бағаны төмендету арқылы қолма-қол немесе бақылаусыз айналымды көбейту.
Перспективалық бағыт: топтасқан салық салу институты
Құқықтық саясат тұжырымдамаларында топтасқан салық салу институтын қарастыру туралы ұсыныс айтылған: өзара байланысқан кәсіпорындар тобы атынан бір немесе бірнеше салықты «аталық» компания төлеп, топ бір салық төлеуші ретінде танылады. Мұндай тәсіл әкімшілендіруді жеңілдетіп, салық базасын бағалаудағы ашықтықты арттыруға көмектесуі мүмкін.
Халықаралық қағидаттарға жақындау
Үздік тәжірибелер салықтың саны мен оны жинауға кететін шығынды азайту, қосарланған салық салуға жол бермеу, сондай-ақ салықтың бәсекеге кедергі келтірмеуі сияқты қағидаттарға сүйенеді. Бұл қағидаттар индустриялық-инновациялық саясатпен үйлесуі тиіс.
Ұсыныстар: сенім, дерекке негізделген бақылау және сервистік модель
Мемлекеттік органдар үшін ең жоғары мәртебе — қоғамның шынайы сенімі. Сенімді күшейту үшін бақылау мен сервистің теңгерімі қажет: бір жағынан — тәуекелге бағытталған әділ бақылау, екінші жағынан — түсінікті ережелер мен ыңғайлы қызмет.
1) Аналитиканы күшейту
Ведомствоаралық деректерді жүйелі салыстыру, салалық модельдер құру, сәйкессіздіктерді автоматты анықтайтын құралдарды енгізу және ТБЖ-ны нақты нәтижеге жұмыс істететін метрикалар қалыптастыру.
2) Әкімшілік олқылықтарды жабу
Қайта тіркеу, қайта ұйымдастыру және мекенжай ауыстыру процедураларындағы бақылауды күшейту; бенефициарларды айқындау; «номиналды тұлға» арқылы тіркелуді шектеу.
3) Электрондық сервистерді мәнмен толықтыру
Салық төлеушінің кабинеті, электрондық есептілік және өңдеу орталықтары тек құжат айналымын қысқартумен шектелмей, тәуекелді бағалауға қажетті деректер сапасын жақсартуы тиіс.
4) Салық мәдениетін арттыру
Түсіндіру жұмыстары, оқу семинарлары, қарапайым тілдегі нұсқаулықтар және алдын ала ескерту модельдері адал төлеуді ынталандырады.
Қорытынды
Салық жүйесін жетілдіру — үздіксіз процесс. Алайда көлеңкелі экономиканы төмендету үшін кодексті өзгерту ғана жеткіліксіз: тиімді аналитика, деректердің сәйкестігі, әкімшілік процестердің тұтастығы және ашық сервистік модель біріге отырып қана тұрақты нәтиже береді.
Салық төлеушінің электрондық кабинеті: сервистік қолдаудың бағыты
Мәтінде көрсетілгендей, салық төлеуші электрондық кабинет арқылы өзі туралы ақпаратты көріп, салық органдарымен өзара қатынастарға қатысты деректерге қол жеткізе алады. Сонымен қатар есептілікті электрондық түрде толтыру және жіберу, мерзімдер мен өзгерістер туралы хабарламаларды алу мүмкіндігі қарастырылған. Бұл сервис әкімшілік кедергілерді азайтып, ашықтықты арттыруға бағытталған.
Ой түйіні
Көлеңкелі экономика мен салық төлеуден жалтару — бюджет тұрақтылығына, әлеуметтік әділеттілікке және экономиканың теңгерімді дамуына тікелей қауіп. Сондықтан салықтық әкімшілендірудің басты бағыты тексеру санын көбейту емес, тәуекелге негізделген интеллектуалдық басқаруды күшейту, деректерді салыстыру мәдениетін орнықтыру және адал төлеуші үшін барынша түсінікті әрі ыңғайлы жүйе құру болуы тиіс.