Огюст Конт әлеуметтануы

Қоғамдық өмірдегі әлеуметтік мәселелерді талдауға талпыныстар ерте кезден басталғанымен, әлеуметтану жеке ғылыми пән ретінде тек XIX ғасырдың 30-жылдарында қалыптасты. Соған қарамастан, қоғам туралы түсініктер мен пайымдаулар көптеген ғасырлар бойы үздіксіз дамып отырды.

Әлеуметтанудың алғышарттары қоғамдағы әлеуметтік үдерістер туралы объективті ғылыми білімге деген сұраныспен тығыз байланысты. Оның түп-тамыры жалпы өркениеттік өзгерістерді айқындайды: әлемдік нарықтың біртіндеп қалыптасуы, ұқсас саяси құрылымдардың пайда болуы және әртүрлі мәдениеттердің өзара байланысының күшеюі.

Білімді жүйелеу және тұтас әлеуметтік әлемді тану қажеттілігі қоғам жөнінде арнайы ғылымның қалыптасуына жол ашты. Осы тұрғыдан әлеуметтану тарихын бірнеше кезеңге бөлу қалыптасты.

Әлеуметтану тарихының негізгі кезеңдері

I кезең: Ежелгі әлем

Ежелгі қоғам туралы әлеуметтік білімдердің қалыптасуы мен дамуы. Бұл кезеңде миф пен эпос шындықты түсіндірудің негізгі формалары болды. Ежелгі Грекия мен Ежелгі Римде әлеуметтік және саяси ілімдер жүйелене бастады.

II кезең: Орта ғасыр және Қайта өрлеу

Таным формалары мен дүниетаным жүйелерінің өзгеруімен сипатталды. Августиннің теософиялық көзқарастары, сондай-ақ Қайта өрлеу дәуіріндегі қоғам туралы ойлар (Н. Макиавелли, Ж. Боден, Т. Гоббс және т.б.) әлеуметтік теориялардың дамуына ықпал етті.

III кезең: XVII–XVIII ғасырлар

Адам мен қоғам туралы әлеуметтік білімдердің жаңа деңгейі қалыптасты. Жаратылыстық құқық және қоғамдық келісім концепциялары кең тарады. Ш. Монтескье, Ж.-Ж. Руссо және басқа ойшылдардың әлеуметтік тұжырымдары, сондай-ақ консерватизм мен либерализм ұғымдары орнықты.

IV кезең: XIX–XX ғасырлар

Әлеуметтанудың академиялық пән ретінде орнығуы және эмпирикалық зерттеулердің қарқынды дамуы. Бұл кезең Огюст Конттың еңбектерімен, позитивизмнің методологиялық басымдығымен және түрлі ғылыми мектептердің қалыптасуымен ерекшеленді.

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында натурализм терең дағдарысқа ұшырап, зерттеушілердің назары әлеуметтік әрекет пен өзара әрекет мәселелеріне ауысты. Осы тұста түсінуші әлеуметтану әдістері қалыптасып, тұлға әлеуметтануының концепциялары жасалды (М. Вебер, Э. Дюркгейм және т.б.).

XX ғасырдың 20–80-жылдары негізгі заманауи бағыттар орнығып, салалық жіктеліс күшейді және зерттеу әдістері жетілді. 80-жылдардан бастап әлеуметтану дамуының жаңа кезеңі басталды.

Огюст Конт және әлеуметтанудың пән ретінде бекінуі

«Әлеуметтану» ұғымын ғылыми айналымға 1832 жылы француз ойшылы Огюст Конт (1798–1857) енгізді. Ол қоғамдық өмір құбылыстарын тарихи әрі жүйелік қырынан танып-білуге талпынды.

Негізгі еңбектері

«Позитивті философия курсы» (1830–1842), 6 том
«Позитивті саясат жүйесі» (1851–1854)

Позитивистік талап

Әлеуметтік құбылыстарды жаратылыстану ғылымдары үлгісінде эмпирикалық және аналитикалық тұрғыдан зерттеу, фактілерге сүйену.

Негізгі бөлінісі

Конт әлеуметтануды әлеуметтік статика және әлеуметтік динамика деп екіге бөлді: біріншісі — тұрақтылық пен үйлесімділікті, екіншісі — өзгеріс пен дамудың заңдылықтарын түсіндіреді.

Әлеуметтік статика және әлеуметтік динамика

Әлеуметтік статика қоғамды оның элементтерінің тұтастығы мен тепе-теңдігі ретінде зерттейді және әлеуметтік үйлесім заңына сүйенеді. Негізгі міндеттері: отбасы, адам, өмір сүру шарттары секілді негіздерді талдау.

Әлеуметтік динамика қоғам дамуының жетекші күштерін айқындайды. Конт бұл күштерге экономикалық және табиғи шарттарды (климат, географиялық орта), сондай-ақ адам санасы, ойы мен көзқарастарын жатқызды.

Үш саты заңы

Конт қоғам тарихын үш кезеңге бөледі: теологиялық, метафизикалық және позитивтік.

Теологиялық кезең

Конттың пайымдауынша, XVII–XVIII ғасырларға дейін созылған. Бұл кезеңде дін үстем күш болып, адам санасы құбылыстардың бастапқы не соңғы себебін табуға, «абсолютті білімге» ұмтылды.

Метафизикалық кезең

Абстракциялар мен метафизикалық концепциялар үстемдік етеді. Конт бұл қатарға материалистік философия мен революциялық қағидаларды енгізіп, әсіресе таптық күрес туралы тұжырымдармен келіспеді.

Позитивтік кезең

Діни және философиялық алыпсатарлықтан алыстап, қоғамды эмпиризм, позитивизм және физикализм қағидаларына сүйеніп зерттеу. Мақсат — қоғам өмірін нақты фактілер арқылы түсіндіру және практикалық тұрғыдан шешім ұсыну.

Конт ұсынған әдістер

Конт өз ғылыми жаңалықтарын төрт әдіс арқылы іске асыруды ұсынды: бақылау, эксперимент, салыстырмалы әдіс және тарихи әдіс.

Конт еңбектері әлеуметтануда нақты эмпирикалық зерттеулерге көшудің алғышарттарын қалыптастырып, кейінгі дамуына айрықша ықпал етті. Қазіргі батыс әлеуметтануында ол жиі «әлеуметтанудың әкесі» ретінде аталады.

XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басындағы негізгі бағыттар

Биорганикалық мектеп

Батыс әлеуметтануындағы биорганикалық мектеп қоғам дамуын табиғи ағзаға ұқсас деп түсіндіріп, әлеуметтік өмірді биологиялық заңдылықтармен байланыстыра талдауға ұмтылды. Негізгі өкілдері: Г. Спенсер, Л. Гумплович, А. Гобино және т.б.

Бұл бағытта қоғамдағы сауда қызметі ағзадағы қанайналыммен, ал үкімет қызметі ми қызметімен салыстырылып, қоғам мен «ағза» арасындағы ұқсастықтар кеңейтіле түсіндірілді.

Герберт Спенсер: органикалық теория және эволюция

Герберт Спенсер (1820–1903) — натуралистік бағыттың көрнекті өкілі. Ол қоғамды дамушы тірі ағзаға теңеп, оның бөліктері арасындағы өзара әрекет арқылы эволюцияланатын жүйе ретінде қарастырды. «Әлеуметтану негіздері» еңбегінде эволюциялық-тарихи тәсілді құрылымдық-функционалдық және жүйелік талдаумен ұштастырды.

Спенсер қоғамды үш жүйе арқылы сипаттады: реттеуші, тіршілікке қажет жағдайды қамтамасыз етуші және үлестіруші.

Ол қоғамның әскери және өндірістік типтерін ажыратып, біріншісін қақтығысқа, екіншісін бәсекеге негізделген құрылым ретінде түсіндірді.

Конт сияқты, Спенсер әлеуметтік дамудың органикалық үдерісіне күшпен араласуды (мысалы, революцияны) жағымсыз бағалады. Ол социализм бюрократиялық аппараттың өсуіне әкеледі деп есептеді. Сонымен бірге, тұлға құқықтары мен заң алдындағы теңдік қағидаларын қолдады. Оның идеялары функционализм және құрылымдық функционализм мектептерінің қалыптасуына елеулі ықпал етті.

Натуралистік бағыт: түрлері мен тармақтары

Натуралистік бағыт әлеуметтануда жаратылыстану ғылымдарының таным құралдары мен әдістеріне сүйенетін тұжырымдарды қамтиды. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Батыс әлеуметтануында натурализмнің екі негізгі түрі қалыптасты: социал-биологизм және әлеуметтік механицизм.

Механицизм жақтастары қоғамдық өмір мен адам мінез-құлқын физика ғылымдарындағы заңдылықтар арқылы түсіндіруге тырысты. Натуралистік мектептердің жіктелуі көбіне қандай табиғи факторды «қозғаушы күш» деп алатынына байланысты болды: биорганикалық мектеп әлеуметтік тұтастыққа мән берсе, нәсілдік-антропологиялық бағыт адамның нәсілдік қасиеттері мен генотипінің ықпалын талдады, ал социал-дарвинизм «өмір сүру үшін күрес» қағидасын алға шығарды.

Антропологиялық мектеп

Әлеуметтік өмір мен мәдениет антропологиялық факторлардың нәтижесі ретінде түсіндіріледі.
Қауымдар интеллектуалдық және шығармашылық мүмкіндіктері бойынша тең емес деп қарастырылды.
Физикалық-антропологиялық белгілер әлеуметтік-тарихи үдерістердің негізгі субъектісі ретінде алынды.
Адамның әлеуметтік мінез-құлқы биологиялық үдерістермен байланыстырылады.

Демографиялық және географиялық мектептер

Демографиялық мектеп (М. Ковалевский, К. Джини, Дж. Браунли) халық тығыздығы мен санының әлеуметтік-мәдени құбылыстарға ықпалын зерттеді. Туу, өлім, неке, ажырасу сияқты көрсеткіштердің статистикалық талдауы халық әлеуметтануының қалыптасуына ықпал етті.

Географиялық мектеп өкілдері (Э. Реклю, Ж. Ратцель, Л. Мечников) «өмірлік кеңістік» мемлекеттің саясатына әсер етеді деп есептеп, климат, ландшафт сияқты факторлардың рөлін айқындады.

Психологиялық мектеп

Психологиялық бағыт әлеуметтік үдерістерді адамдардың психологиялық қасиеттері арқылы түсіндіреді. XIX ғасырдың соңында бұл бағыттың күшеюі психология жетістіктерімен, әсіресе эксперименттік зерттеулермен тығыз байланысты болды. Биологиялық түсіндірудің жеткіліксіздігі адам мінез-құлқы мотивациясының психологиялық тетіктеріне қызығушылықты арттырды.

Негізгі тармақтары

Психологиялық эволюционизм (Л. Уорд, Ф. Гиддингс)

Топтық психология (Г. Лебон)

Еліктеу психологиясы (Г. Тард)

Интеракционизм (Ч. Кули)

Лестер Уорд: әлеуметтік күштер

Уорд әлеуметтік күштерді адамның ұжымдық өмірінде әрекет ететін психологиялық күштер ретінде сипаттады. Алғашқы әлеуметтік күштерге аштық, шөл және жыныстық қажеттіліктерді енгізді. Олардың негізінде интеллектуалдық, моральдық, эстетикалық секілді қосымша күштер қалыптасады. Уорд үшін басты әлеуметтік күш — интеллект.

Ол Американ әлеуметтану ассоциациясының негізін қалаушылардың бірі әрі алғашқы президенті болды (1906–1908).

Ф. Гиддингс: ынтымақтастық сезімі

Гиддингс әлеуметтік үдерістерді түсіндіруде объективті сипаттамалардан гөрі субъективті факторларға, әсіресе ынтымақтастық сезіміне ерекше мән берді. Ол бұл белгіні әлеуметтік топтар мен таптарды жіктеудің негізі ретінде қолданды.

Гюстав Лебон: тобыр психологиясы

Лебон ортақ сезімге берілген және жетекшінің соңынан еруге дайын бұқараны «тобыр» ретінде сипаттады. Оның пікірінше, тобырда адам жеке санасын жоғалтып, топтық мінез-құлыққа бейімделеді.

Габриэль Тард: еліктеу қағидасы

Тард әлеуметтік үдерістердің өзегін еліктеу деп білді. Ол зерттеу әдістері ретінде тарихи құжаттарды талдауға арналған «археологиялық» және қылмыс мәселелерін зерттеуде қолданылған статистикалық әдістерді атады.

Чарльз Кули: өзара әрекет

Кули тұлға мен қоғамды қарама-қарсы қоймай, олардың өзара байланысы мен өзара әрекетіне мән берді. Ол бастапқы топ және екіншілік қоғамдық институттар ұғымдарын енгізді.

Психологиялық бағыт тұлғаның, әлеуметтік топтардың және қоғамның нақты мәселелерін зерттеуге жаңа мүмкіндік беріп, әлеуметтанудың микро-деңгейдегі талдауын күшейтті.

Классикалық ықпал: Э. Дюркгейм және М. Вебер

Эмиль Дюркгейм: әлеуметтік фактілер

Э. Дюркгейм (1858–1917) қоғамды әлеуметтік фактілер жиынтығынан тұратын әлеуметтік шындық ретінде қарастырды. Оның пікірінше, осы фактілерді зерттеу әлеуметтанудың пәнін құрайды. Ол әлеуметтік фактілерді статистикалық тұрғыдан талдауды ұсынды.

Әлеуметтік фактілерге ұжымдық әдеттер, дәстүрлер, тәртіп ережелері жатады. Дюркгейм қоғамды құндылық-норма жүйесі ретінде түсіндіріп, әлеуметтік тәртіптің әрдайым ережелермен реттелетінін көрсетті.

Ол аномия концепциясына сүйене отырып, өзін-өзі өлтіру құбылысын зерттеп, дағдарыс пен күрт өзгерістер кезеңінде суицид деңгейі елеулі өсетінін анықтады.

Макс Вебер: түсінуші социология

М. Вебер (1864–1920) қоғам дамуын түсіндіруде әлеуметтік құндылықтар мен жеке адамның мәндік әрекетіне ерекше мән берді. Оның пікірінше, қызығушылық, мақсат және таным тек жеке адамға тән.

Вебер ғылыми айналымға рационалдылық және идеалды тип ұғымдарын енгізді. Идеалды тип — эмпирикалық шындықтың дәл көшірмесі емес, зерттеушінің материалды жүйелеуге арналған теориялық конструкциясы. Ол тарихи және социологиялық идеалды типтерді ажыратты.

Вебер үшін әлеуметтанудың пәні — адамдар мен әлеуметтік топтардың әрекеті және сол әрекетке берілетін мән. Бұл — түсінуші социологияның өзегі.

Рационалдану және бюрократия

Вебердің маңызды идеяларының бірі — экономикалық тиімділікке ұмтылған рационалды әрекет тенденциясының қоғамдық өмірдің барлық саласын қамтуы. Капиталистік қоғамда бұл үрдістің шектік көрінісі ретінде бюрократия мен қоғамды бюрократияландыруды көрсетті.

Сондай-ақ веберлік дін әлеуметтануы Батыс Еуропада капитализмнің қалыптасуындағы протестанттық шаруашылық этиканың рөлін түсіндіруге бағытталды.

Георг Зиммель: әлеуметтік ғылымның ерекшелігі

Георг Зиммель (1858–1918) әлеуметтік ғылымдардың табиғат ғылымдарынан айырмашылығын негіздеп, әлеуметтік танымда түсінудің, сезімталдықтың және мағынаны ашудың маңызын көрсетті. Оның ойлары түсінуші социологияға жақын болды.

Эмпирикалық әлеуметтанудың күшеюі

XX ғасырдың басында Батыс Еуропа мен АҚШ-та әлеуметтану дамуы эмпирикалық социологияның күрт өсуімен ерекшеленді. Бұл — арнайы әдістер арқылы нақты әлеуметтік фактілерді жинау және талдауға бағытталған зерттеулер жиынтығы. Үрдіс әсіресе АҚШ-тағы жылдам әрі қайшылықты әлеуметтік-экономикалық өзгерістермен байланысты болды.

Эмпирикалық зерттеудің әдістері

XIX ғасырдағы ерте эмпирикалық жұмыстар (әлеуметтік статистика, әлеуметтік гигиена) кейінгі әдістемелік арсеналдың негізін қалады. Сол кезеңде қолданылған тәсілдер қатарында:

Құжаттарды талдау
Анкеталық сауалнама
Енгізілген бақылау

Ф. Знанецкий мен У. Томас: жеке құжаттар әдісі

1918–1920 жылдары жарық көрген Ф. Знанецкий мен У. Томастың «Поляк шаруасы Еуропада және Америкада» еңбегі эмпирикалық әдістердің орнығуына зор ықпал етті. Бұл зерттеуде алғаш рет жеке құжаттарды талдау әдісі жүйеленіп, негізделді.

Әдістің мәні — адамның әлеуметтік оқиғаларға қатысын көрсететін материалдарды жинап, жалпылау арқылы әлеуметтік топтарды сипаттау және топ ішіндегі әлеуметтік-психологиялық үдерістерді түсіндіру. Авторлар эмигранттардың өмірбаяны мен АҚШ-қа кеткен және отанында қалған отбасылар арасындағы хат алмасуды талдап, мәдени құндылық пен жеке тұлға байланысын және бейімделу механизмдерін ашуға тырысты.

Теория мен эмпирия арасындағы шиеленіс

XX ғасырдың 20–30-жылдарында эмпирикалық әлеуметтану кәсіби қызметтің жаңа түрі ретінде қалыптасып, біртіндеп басқа елдерге тарады. Сонымен бірге теориялық және эмпирикалық деңгейлер арасында, сондай-ақ макро және микроәлеуметтану арасында белгілі бір қарама-қайшылықтар байқалды.

Функционализм және құрылымдық функционализм

Функционализм тарихындағы маңызды кезеңдердің бірі — американдық нұсқалардың қалыптасуы (Т. Парсонс, Р. Мертон және т.б.). Бұл бағыт әдістемені дамытып, оны әлеуметтанудың көптеген салаларына таратты.

Роберт Мертон: функция және орта деңгей теориялары

Роберт Мертон (1910–2003) құрылымдық функционализм теориясы мен әдістемесіне елеулі үлес қосты. Құрылымдық тәсіл күрделі объектіні (қоғам, әлеуметтік институт, үдеріс) оның құрамдас бөліктеріне бөліп, аналитикалық есеп жүргізуге сүйенеді.

Мертон үшін функция — жүйенің реттелуіне және ортаға бейімделуіне қызмет ететін салдарлар, ал дисфункция — кері әсер ететін салдарлар.

Ол кең ауқымды теориялар мен шағын жұмыс гипотезалары арасын байланыстыратын «орта деңгей» идеясын ұсынып, таза эмпиризмге қарсы балама көрсетті.

Толкотт Парсонс: әрекет теориясы

Толкотт Парсонс (1902–1979) американдық әлеуметтанудың дамуына айрықша ықпал етті. Ол әлеуметтік әрекет қағидасын және құрылымдық-функционалдық мектептің негіздерін жүйелеп, адам шындығын жан-жақты қамтитын жалпы аналитикалық, логика-дедуктивті теориялық жүйе құруға ұмтылды.

Бұл бағыт қоғамды өзара тығыз байланысқан компоненттерден тұратын жүйе ретінде қарастырып, әлеуметтік тәртіп пен тұрақтылықты түсіндіруге ерекше назар аударды.