Экологиялық құқықтың мәні

Экологиялық құқық: түсінігі, қатынастары және қайнар көздері

Қазақстан Республикасының экологиялық құқығы — қоршаған табиғи ортаны қорғауға байланысты қоғамдық қатынастарды реттейтін құқықтық нормалардың жүйесін зерттейтін оқу пәні әрі ғылым саласы.

Экологиялық құқықтың мәні — қоршаған ортаны қазіргі және болашақ ұрпақтың мүддесі үшін сақтау мақсатында табиғи объектілерді қорғау, жақсарту, қалпына келтіру және тиімді пайдалану барысында қалыптасатын қатынастарды құқықтық тұрғыдан қамтамасыз ету. Бұл салада мемлекеттің міндетті түрде қатысуы және азаматтар мен ұйымдардың өндірістік қызметімен байланыс айқын көрінеді.

Экологиялық қатынастар

Объектісі табиғат және оның элементтері болып табылатын қоғамдық қатынастар.

Объектілері

Табиғи ресурстар, қоршаған ортаның сапасы, сондай-ақ адамның экологиялық денсаулығы мен өмірі.

Субъектілері

Қазақстан Республикасы (табиғи ресурстардың меншік иесі ретінде)
Шетел мемлекеттері (трансшекаралық залал, су объектілерін бірлесіп пайдалану және т.б.)
Заңды тұлғалар
Жеке тұлғалар

Экологиялық құқықтың принциптері

Құқық саласының принциптері — белгілі бір қатынастарды реттеудің негізгі басшылыққа алынатын ережелері. ҚР-ның «Қоршаған ортаны қорғау туралы» заңына сәйкес, қоршаған ортаны қорғау және табиғатты ұтымды пайдалану төмендегі принциптерге негізделеді:

Адамның өмірі мен денсаулығын қорғаудың басымдығы; халықтың өмірі, еңбегі және демалысы үшін қолайлы ортаны сақтау және қалпына келтіру.
Тұрақты даму қағидатын ұстану; әлеуметтік-экономикалық міндеттер мен экологиялық проблемаларды теңдестіре шешу.
Экологиялық жағдайы қолайсыз аймақтарда қауіпсіздікті қамтамасыз ету және бұзылған экожүйелерді қалпына келтіру.
Табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану және молықтыру.
Биологиялық алуантүрлілікті және ерекше маңызы бар объектілерді сақтау.
Мемлекеттік реттеу мен бақылау, заң бұзушылық үшін жауапкершіліктің бұлтартпастығы.
Қоршаған ортаға залал келтіруге жол бермеу; ықтимал әсерді алдын ала бағалау.
Халықтың, қоғамдық бірлестіктердің және жергілікті өзін-өзі басқарудың қатысуы.
Халықаралық құқық нормалары негізінде халықаралық ынтымақтастық.

Экологиялық құқықтың жүйесі

Жалпы бөлім

Экологиялық құқықтың негізгі ұғымдары, табиғи ресурстарға қатысты қоғамдық қатынастар, сондай-ақ табиғи ресурстарға мемлекеттің меншік құқығы сияқты іргелі мәселелер қарастырылады.

Ерекше бөлім

Табиғи ресурстарды қорғау және пайдаланудың мемлекеттік-құқықтық механизмі, сондай-ақ табиғат объектілерінің жекелеген түрлерінің құқықтық режимдері талданады.

Экологиялық құқықтың қайнар көздері

Экологиялық құқықтың қайнар көздеріне қоршаған ортаны қорғау, табиғи ресурстарды пайдалану, сапасын арттыру және осы салалардағы қоғамдық қатынастарды реттейтін нормативтік құқықтық актілер жатады. Бұл ұғым «экологиялық заңдар» ұғымынан кең, өйткені экологиялық нормалар басқа құқық салаларының актілерінде де кездеседі.

Неге «қайнар көз» ұғымы кең?

Мысалы, ҚР Қылмыстық кодексі экологиялық заң бұзушылық үшін жауаптылық нормаларын қамтиды, сондықтан экологиялық құқықтың қайнар көзі болып саналады. Бірақ ол экологиялық заңдардың құрамына емес, қылмыстық заңнамаға жатады. Дәл сол сияқты Азаматтық кодекс пен Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексте де экологияға қатысты нормалар бар.

Белгілері бойынша жіктелуі

Кешенді (табиғи орта мен барлық ресурстарды біртұтас реттеу)
Ресурстық (жекелеген ресурс түрлерін реттеу)
Әлеуметтік-экологиялық (адамның өмір сүру ортасының қауіпсіздігі мен сапасына бағытталған)

Кешенді қайнар көздер

Құқықтық реттеу объектісі ретінде бүкіл табиғи ресурстар мен табиғи орта қамтылатын актілер. Мысалы: «Қоршаған ортаны қорғау туралы», «Экологиялық сараптама туралы» заңдар.

Ресурстық қайнар көздер

Нысан ретінде нақты ресурс алынатын актілер. Мысалы: Жер кодексі, Су кодексі, Орман кодексі және т.б.

Әлеуметтік-экологиялық қайнар көздер

Адамға қолайлы ортаны қамтамасыз етуге бағытталған актілер. Мысалы: халық денсаулығы туралы заңдар, Семей ядролық полигонына қатысты нормативтер.

Негізгілері

Қазақстан Республикасының Конституциясы.
«Қоршаған ортаны қорғау туралы» ҚР заңы (құқықтық, экономикалық және әлеуметтік негіздерді белгілейді; зиянды ықпалға жол бермеу шараларын көздейді).
Министрліктер мен ведомстволардың нормативтік құқықтық актілері (салалық басқару мен реттеу құралдары).

Табиғат объектілеріне меншік құқығы және табиғи ресурстарды пайдалану

Меншік құқығының мазмұны

Табиғат объектілеріне меншік құқығы үш өкілеттіктен тұрады:

Иелену — табиғат объектісін нақты иеленуді заң жүзінде қамтамасыз ету мүмкіндігі.
Пайдалану — қоғам қажеттіліктерін өтеу үшін пайдалы қасиеттерін алуға заңды мүмкіндік.
Билік ету — объектінің құқықтық мәртебесі мен «заңдық тағдырын» айқындауға мүмкіндік.

Туындауы және тоқтатылуы

Меншік құқығының туындауы мен тоқтатылуы қолданыстағы заңдармен айқындалады және объектінің мемлекетке не жеке тұлғаға тиесілі болуына байланысты.

Туындайды

мемлекеттік органдар актілерімен
азаматтық-құқықтық мәмілелер арқылы
заңда көзделген өзге негіздер бойынша

Тоқтатылады

иеліктен шығару арқылы
меншік құқығынан бас тартқанда
заң актілеріне сай айыру жағдайында

Меншік құқығы субъектілері: мемлекет, сондай-ақ жеке және заңды тұлғалар. Объектілер: жер, орман, су, жер қойнауы, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі.

Табиғи ресурстарды пайдалану құқығы

Табиғи ресурстарды пайдалану — қоғам мен табиғат арасындағы негізгі байланыстардың бірі. Ол адамдардың экологиялық, экономикалық, мәдени-сауықтыру және этикалық қажеттіліктерін өтеу үшін табиғат объектілерін белгіленген тәртіппен пайдалануын білдіреді.

Объективтік мағына

Пайдалану шарттарын, пайдаланушылардың құқықтары мен міндеттерін реттейтін құқықтық нормалардың жиынтығы.

Субъективтік мағына

Нақты пайдаланушының табиғи ресурсты иелену және пайдалану мүмкіндігін айқындайтын құқықтар жиынтығы.

Жалпы пайдалану

Күнделікті өмір мен денсаулыққа, мәдени-эстетикалық қажеттіліктерге байланысты табиғат игіліктерін тегін пайдалану.

Арнайы пайдалану

Табиғи ресурстардың пайдаланушыларға белгіленген тәртіппен берілуі арқылы жүзеге асатын пайдалану.

Пайдаланушылардың жіктелуі

Заңды және жеке тұлғалар; мемлекеттік және мемлекеттік емес.
Ұлттық (ҚР азаматтары мен қазақстандық заңды тұлғалар, оның ішінде шетел қатысуы бар) және шетелдік (шетел азаматтары, шетел заңды тұлғалары, шет мемлекеттер, халықаралық ұйымдар).
Тұрақты (мерзімі шектелмейтін) және уақытша (мерзімі шектелетін).

Жердің құқықтық жағдайы және жер қойнауын пайдалану

Қазақстан Республикасының жер қоры

Қазақстан Республикасының жер қоры — мемлекет меншігіндегі және республика аумағын толық қамтитын құрлық бөлігінің жиынтығы. Жер қатынастары Жер кодексімен және соған сәйкес қабылданған өзге де нормативтік актілермен реттеледі.

Нысаналы мақсатына қарай санаттары

Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жер.
Елді мекендердің жері (қалалар, кенттер, ауылдар).
Өнеркәсіп, көлік, байланыс, қорғаныс және ауыл шаруашылығына арналмаған өзге жерлер.
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар; сауықтыру және тарихи-мәдени мақсаттағы жерлер.
Орман қорының жері.
Су қорының жері.
Босалқы жер.

Жерді санаттарға жатқызу және бір санаттан екіншісіне ауыстыру мемлекеттік органдардың құзыреті шегінде, Жер кодексі мен өзге заң актілерінде белгіленген тәртіппен жүргізіледі.

Жер қойнауы: ұғым және маңызы

Жер қойнауы ұғымы «кен байлығы» ұғымынан кең: кен байлығы — жер қойнауының ең маңызды құрамдас бөлігі. Пайдалы қазбалар елдің әлеуметтік-экономикалық дамуы үшін айрықша мәнге ие, сондықтан оларды тиімді әрі қауіпсіз пайдалану — қоғам мүддесі.

Құқықтық реттеудің міндеттері

Қазақстан Республикасының мүдделері мен табиғи ресурстарын қорғау.
Жер қойнауын тиімді пайдалану және қорғау.
Жер қойнауын пайдаланушылардың мүдделерін қорғау.
Шаруашылық жүргізудің барлық нысандарының тең дамуына жағдай жасау.
Заңдылықты күшейту және реттеу тетіктерін жүйелеу.

Бұл саладағы қатынастар «Жер қойнауын пайдалану туралы» актілермен және өзге де нормативтік құқықтық құжаттармен реттеледі.

Экологиялық құқық бұзушылық және жауапкершілік

Экология заңдарын бұзу

Экология заңдарын бұзу — белгіленген экологиялық тәртіпті бұзатын және қоршаған ортаға зиян келтіретін, заңға қайшы кінәлі әрекет немесе әрекетсіздік.

Құқық бұзушылық объектісі — қоршаған ортаны қорғау мен сақтауға қатысты қоғамдық қатынастар (табиғи ресурстарға меншік, табиғат пайдалану, зиянды әсерден қорғау, азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделері және т.б.).

Субъектілері — жеке және заңды тұлғалар, соның ішінде ҚР аумағында құқық бұзушылық жасаған шетел азаматтары мен шетелдік заңды тұлғалар.

Заңдық жауапкершілік түрлері

Экологиялық құқық бұзғаны үшін заңдық жауапкершілік — құқық бұзушыға қолданылатын мемлекеттік мәжбүрлеу шараларын реттейтін құқықтық нормалар жүйесі.

Әкімшілік жауапкершілік: әкімшілік құқық бұзушылық туралы заңнамаға сәйкес қолданылады; ӘҚБтК-де қоршаған ортаны қорғау және табиғи ресурстарды пайдалану саласындағы құқық бұзушылық құрамдары көзделген.
Тәртіптік жауапкершілік: ұйым ішіндегі бағыныштылыққа негізделеді; ескерту, сөгіс, қатаң сөгіс, жұмыстан шығару сияқты шаралармен көрінеді.
Азаматтық-құқықтық жауапкершілік: өтемақылық сипатта; келтірілген зиянды толық өтеу қағидатына сүйенеді (іс жүзінде немесе ақшалай). Мысалы, орманды қалпына келтіру үшін көшет отырғызу.
Қылмыстық жауаптылық: қоғамға қауіптілігі жоғары әрекеттер үшін сот тәртібімен тағайындалады (бас бостандығынан айыру, айыппұл, түзету жұмыстары және т.б.).

Экологиялық қылмыстарды объектісі бойынша топтастыру

Табиғатты пайдалану ережелерін бұзуға байланысты қылмыстар.
Табиғаттың негізгі компоненттеріне (ауа, су, топырақ және т.б.) зиян келтіру.
Фаунаны (жануарлар дүниесін) қорғау саласындағы қатынастарға қарсы қылмыстар.
Флораны (өсімдіктер дүниесін) қорғау саласындағы қатынастарға қарсы қылмыстар.

Ластану ұғымы және жіктелуі

Табиғаттың ластануы — ортаға оған тән емес агенттердің енуі немесе қалыпты заттардың концентрациясының (химиялық, физикалық, биологиялық) артуы нәтижесінде қолайсыз әсерлердің пайда болуы. Ластаушы заттарға тек улы заттар ғана емес, ағзаға қажет заттардың да оңтайлы деңгейден артық болуы жатады.

Ластануды жүйенің тепе-теңдігін бұзатын кез келген агент ретінде қарастыруға болады. Ластаушы заттың тұрақтылығы неғұрлым жоғары болса, оның қоршаған ортада жиналу әсері соғұрлым күшейеді.

Жіктелуі (негізгі өлшемдер)

Шығу тегі: табиғи және антропогендік.
Көзі: өндірістік, ауыл шаруашылық, көлік және т.б.
Таралу сипаты: нүктелік, объектілік, шашыраңқы, трансшекаралық.
Ауқымы: ғаламдық, аймақтық, жергілікті.
Компоненті: атмосфера, топырақ, гидросфера (мұхит, тұщы су, жерасты суы, өзен және т.б.).
Әсер түрі: химиялық, физикалық (радиация, жылулық, шу, ЭМ өрістер), физика-химиялық (аэрозоль), биологиялық.
Периодтылығы: біріншілік және екіншілік (мысалы, смог өнімдері).

Тұрақтылығы бойынша мысалдар

Өте тұрақты (100–1000 жыл)

Азот, оттегі, аргон және басқа инертті газдар.

Тұрақты (5–25 жыл)

Көмірқышқыл газы, метан, фреондар.

Тұрақсыз

Су буы, көміртегі тотығы, күкіртті газ, күкіртсутек, азоттың қостотығы, озон қабатындағы фреондар.

Бағалау параметрлері

Кез келген ластаушы зат әдетте үш параметр бойынша бағаланады: қоршаған ортаға түсетін көлемі, улылығы және тұрақтылығы. Мысалы, көмірқышқыл газының қолайсыз әсері оның үлкен көлемде бөлінуі және ұзақ сақталуы арқылы жиналып, парниктік әсердің күшеюіне ықпал етеді.

Антропогендік қысымның кейбір салдары

Өндірілетін ресурстардың аз бөлігі ғана пайдалы өнімге айналады, ал негізгі бөлігі қалдық ретінде қалады (бос жыныс, шлак және т.б.).
Қоршаған ортаға тірі ағзалар үшін бөтен қосылыстардың (ксенобиотиктер) шығарылуы — адам қызметінің маңызды салдарының бірі. Табиғи қосылыстармен қатар адам синтездейтін заттар саны жыл сайын артып келеді.
Атмосфера мен судың қозғалғыштығы экологиялық проблемалардың ғаламдық сипатын күшейтеді: ластану бір аймақпен шектелмей, кең ауқымда таралады.
Әлемдік мұхит үшін қауіптер: мұнайлы қабықшамен ластану және радиоактивті ластану тәуекелдері.
Жылулық ластану және буланудың төмендеуі (мұнайлы қабықша әсерінен) биосфераның жылулық теңгерімін бұзуы мүмкін.
Озон қабатының жұқаруына әсер ететін негізгі антропогендік факторлардың бірі — фреондар. Озонның азаюы ультракүлгін әсерді күшейтіп, тері қатерлі ісігі қаупін арттыруы ықтимал.

Судың ластануы

Судың ластануы мұхит, континенттік сулар және жерасты сулары сияқты барлық санаттарға әртүрлі дәрежеде әсер етеді. Ластану көбіне су айдындарына әртүрлі ластаушы заттардың тікелей түсуінен (біріншілік ластану) басталады. Екіншілік ластану біріншілік ластаушылардың тізбекті реакцияларға қатысуы арқылы қалыптасады.

Негізгі ластаушылар

Топырақ эрозиясының өнімдері.
Минералдық тыңайтқыштар.
Улы химикаттар және өзге де қосылыстар.

Ластаушы заттардың едәуір бөлігін атмосфералық жауын-шашын алып келеді.

Көп таралған көздер

Кәріз-ағын сулар және тұрмыстық қалдықтар.
Өнеркәсіптік қалдықтар.
Су көлігі (тасымал, төгінділер, техникалық әсерлер).

Бүгінгі таңда планетаның көптеген аймақтарында адам қызметінің ықпалы судың сапасына тікелей немесе жанама түрде әсер етпейтін кеңістік іс жүзінде қалмады.