Экономикалық дамудың циклдік себептері

Нарықтық экономикада даму үдерісі бірқалыпты жүрмейді: өсу, баяулау және құлдырау кезеңдері белгілі бір заңдылықпен алма-кезек ауысып отырады. Мұндай циклдік қозғалысты түсіндіру үшін экономикалық дамудың негізгі себептерін айқындау маңызды.

Циклділіктің негізгі себептері

Тауарлы өндірістің табиғаты: экономиканы алдын ала дәл әрі толық болжап білу әрдайым мүмкін емес.
Мүдделердің көптүрлілігі: экономикалық субъектілердің мақсаттары әркелкі болғандықтан тепе-теңдік жиі бұзылады, ал нарық динамикасын алдын ала болжау қиындайды.
Бәсекелестіктің тұрақты ықпалы: экономика ішіндегі объективті өзгерістердің үздіксіз қозғаушы күші.
Өндіріс мүмкіндіктеріндегі қайшылықтар: ресурстар, технология және өндірістік қуат арасындағы объективті сәйкессіздіктер.

Нарықтық даму тербелістерінің себептері: сыртқы және ішкі факторлар

Нарық экономикасына қайшылықтар мен дамудың тұрақсыздығы тән. Дегенмен, қайшылықтардың ауқымы қаншалықты үлкен болса да, экономика әдетте белгілі бір реттілікпен қозғалады: өндірістің өсу кезеңі, баяу өсу кезеңі және өндірістік құлдырау кезеңі алма-кезек ауысып отырады. Бұл тербелістердің себептерін түсіндіруде екі негізгі тәсіл бөлінеді: экстеральды және интеральды теориялар.

Экстеральды теория (сыртқы факторлар)

Экстеральды теория экономикалық циклдердің басты себебін жүйеден тыс, яғни сыртқы ортадан туындайтын факторлармен түсіндіреді.

Соғыстар, революциялар және басқа да саяси сілкіністер.
Алтын, уран және өзге де құнды ресурстардың ірі кен орындарының ашылуы.
Көші-қонмен байланысты жаңа аумақтарды игеру және халық санының өзгерістері.
Қоғамдық өндірістің құрылымын түбегейлі өзгерте алатын технологиялық серпіндер, өнертабыстар мен жаңартпалар.

Интеральды теория (ішкі факторлар)

Интеральды теориялар циклдердің негізгі қозғаушы күшін экономикалық жүйенің өз ішінде пайда болатын факторлардан іздейді: өндіріс, инвестиция, тұтыну және саясат өзара ықпал етіп, кезеңдік ауытқуларды күшейтуі немесе бәсеңдетуі мүмкін.

Негізгі капиталдың қызмет ету мерзімі: жаңарту қажеттілігі инвестициялық толқындар тудырады.
Жеке тұтынудың өсуі мен қысқаруы: жұмыспен қамту мен өндіріс көлеміне тікелей ықпал етеді.
Инвестициялау: өндірісті кеңейту, модернизациялау және жаңа жұмыс орындарын құру арқылы цикл динамикасын өзгертеді.
Сұраныс, тұтыну және мемлекеттік саясат: мемлекет экономикалық саясат арқылы өндіріске тікелей әрі жанама әсер етеді.

Мемлекеттік реттеу: дағдарысқа қарсы және циклге қарсы саясат

Дағдарысқа қарсы және циклге қарсы мемлекеттік саясат экономикалық циклдер мен жағдаяттарды тұрақтандыруға бағытталады. Негізгі мақсат — жиынтық сұраныс пен жиынтық ұсынысты реттеу арқылы тербелістерді жұмсарту.

Тұжырымдамалық бағыт

Циклді реттеу жөніндегі тұжырымдамалар әртүрлі мектептерге сүйенгенімен, ортақ ұстаным бар: мемлекет кезеңдік ауытқулардың тереңдігін азайту және экономикалық тұрақтылықты күшейту үшін белгілі бір құралдар жиынтығын қолдана алады.

Қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді кезеңдер

Экономикалық ауытқулар қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді кезеңдерде көрініс береді. Қысқа мерзімде сұраныс, инвестиция және күтулер өзгерісі жедел әсер етсе, ұзақ мерзімде технологиялық ілгерілеу, капиталдың жаңаруы және құрылымдық өзгерістер басым рөл атқарады.