Туған жерді аңсаудың басты себебі осында

Ежелгі түркі тіліндегі жер-су атауларында да көп мән бар: Үлкен Ене (Лена), Халқын (Гол-Халық көлі) сияқты атаулардың өзегінде ұғымдық жүк жатыр. Орал тауының атауы да «оралып өт, әйтпесе тура жүре алмайсың» деген мағыналық түбірлермен сабақтас болуы ықтимал.

Осыдан екі түрлі қорытынды шығады. Біріншісі: жер атауы көбіне сол өңірге жақын отырған елдің тілінде қалыптасады. Екіншісі: бір замандарда батыста да, шығыста да, орталықта да көшпелі жұрт бір тілдік кеңістікте сөйлеген болуы мүмкін.

Мысалы, Майқы бидің «Алтау ала болса…», «Аяз, әліңді біл…» сияқты мақалдарды қолданғаны белгілі. Ал Майқы би біздің заманымыздың бас шенінде Сыр бойында өмір сүрген делінеді. Бұл — бүгін ғана туғандай көрінетін сөздердің өте ертеден келе жатқанын аңғартатын ишара.

Демек, Алтайдан Қарпатқа дейінгі ұлан-ғайыр кеңістікте жүрген көшпелілердің, соның ішінде скифтердің де, түркі тілдік негізде сөйлегенін айқындайтын уәж көп. Мұның бәрін дәлелдеу үшін жүйелі зерттеу мен талдау қажет.

Қазақ халқы әнге де, күйге де аса бай. Ән мен күй халықтың қуанышы мен қасіретінен, уайымы мен тілегінен, сағынышы мен арманынан туады. Олардың қайсысын алсаңыз да, адамның терең сезімі айқын көрінеді.

«Еділ бойы», «Әйкен-ай» сияқты әндер неге тозбайды, неге ұмытылмайды? Өйткені, бұл әндердің өзегінде терең шер, орындалмаған арман, сағыныш-сарғаю жатыр. Сезім көбіне табиғатқа, туған жерге арнау арқылы айтылады. Ал туған жерге сағыныш — ең қуатты сезімдердің бірі.

Тағы бір қыр: ғашықтық сезім туған жердің табиғи ортасымен астасқанда күшейе түседі. Бір адамды сүйсең, оның өскен өңірі — өзені, тауы, ауасы да ыстық көрінеді. Мұндай сезім ұмытылмайды.

Қазақ жерінен де құнды дерек беретін олжалар аз табылып жатқан жоқ. Бірақ соларға сүйеніп, батыл ғылыми қорытынды жасау деңгейі төмен, кейде жоқтың қасы.

Тарихты тек тарихшылар ғана жазады деген түсінік — үстірт. Тарихшылардың қатысуымен түрлі сала ғалымдары бірігіп жазуы керек. Арғы заман деректерін қорыта алатын, гуманистік көзқарасы бар зерттеушілер қажет. Ондай адамдар ел ішінде бар.

Өз тәжірибемде тарихты іздене отырып, оны толықтыратын аса маңызды саланың бірі — халық әндері екеніне көзім жетті.

Көне заман әндерінің қайсысы қашан туғанын дәл кесіп айту қиын. Ішінде өте ертеге кететіндері де бар шығар. Кей деректерге қарағанда, Американың кейбір үндіс қауымдарында, Гренландия эскимостарында біздің тілге ұқсас «ата», «ана», «күн», «төбе», «жылан», «бақа», «каяк» (қайық) сияқты сөздер сақталғаны айтылады. Егер олардың ол жаққа Батыс Сібір өңірінен 45–50 мың жыл бұрын барғаны еске алынса, тіл тарихына қатысты батыл екі түйін ұсынылады:

• түркі тілі тарихы кей пікірлердегідей екі мың жылмен шектелмей, әлдеқайда терең болуы ықтимал;
• тіл бар жерде ән, мақал-мәтел, ырым-тыйым да бірге жасайды; демек, өте көне қабаттан жеткен көркем формалардың сақталуы заңды.

Неге көне әндер атадан балаға, ғасырдан ғасырға тозбай жетіп, бүгін де сол күйі әсер етеді? Өмір салтымыз өзгеріп, мәдениетіміз дамыса да, әлгі әндер жүректі шымырлатып, жанды тербетеді. Геродоттың «скифтер ән салғанда жастар жігерленіп, қарттардың көзіне жас келеді» дегені де осы құбылысты еске түсіреді.

Алматыдағы опера және балет театрында өткен «Қыз Жібек» операсының мыңыншы қойылымында болғаным бар. Күләш Байсейітовадан бөлек, бұрынғы актерлер тобы да қойылымға түгелге жуық қатысты: Қанабек Байсейітов, Құрманбек Жандарбеков, Үрия Тұрдықұлова, Ғарифолла Құрманғалиев және басқалар.

Сол кеште залдағы көрерменнің басым бөлігі көз жасын тыя алмады. Бұл ненің құдіреті? Әрине, тарихи әннің қуаты және орындаушылардың шеберлігі. Олар — халық арасынан суырылып шыққан таланттар еді. «Қыз Жібек» олардың бойындағы қуатты босатып, көрермен жүрегіне жеткізді.

Махаббат көне әнде де, қазіргі әнде де бар. Бірақ көне ән жүректі түбірімен қозғайды: сезім тікелей айтылмайды, табиғат суреті, теңеу, ишара арқылы беріледі. Мұның ішінде үлкен әдеп, мәдени өлшем жатыр.

Қазақта көне заман әндері өте көп. Әлемдегі көптеген елдің тарихы мың жылға да жетпейді; ал көшпелі өркениеттің тарихи көкжиегі ұзақ. Еуразияның он мыңдаған шақырым кеңістігін жайлаған көшпелілер өзара құдандалы болып, қыз алысып, қыз беріскен.

Көшпелі өмірдің ауыр сәттері — алысқа ұзатылған қыздың туған жерін қайта көре алмауы; жаугершілікте жат жерге құлдыққа сатылған баланың тағдыры; ерте қайтқан жанды жоқтау; елден жырақта аңсау — мұның бәрі ән мен күйде «шер» болып төгілген.

Сол әндердің қайта-қайта айтылып, тозбай жетуі — олардың тарихи-сезімдік қуатында. Өткен өмірдің өлеңі мен әні тарихымыздың ұзақтығын ғана емес, оның талай кезеңде ауыр да қайғылы, арманы көп болғанын да аңғартады. Сонымен бірге халықтың сол қасіретке мойымай, елін-жерін сақтап, ұрпақ өсіріп, мәдениетін жағдайға сай дамытып келгенін көрсетеді.

Ән-күй тек жоқтау мен мұң емес: той-томалақ, ойын-сауық, қуаныштың да өз өрнегі бар. Халықтың өмірі қалай алуан болса, мұрасы да сондай алуан.

Бүгінде мәдени мұрамызды түгендеуге бағытталған орынды қозғалыс жүріп жатыр. Көбіне ол жазба және қазба мұраларға қатысты. Бұл түсінікті: жазба-қазба дерек көзге көрінеді, жүйелеуге де салыстырмалы түрде қолайлы.

Ең қиыны — ән мен күй. Олар нені суреттейді, қай заманға тән, қалай өзгерді — бұл сұрақтар кең көлемде зерттеліп жатқан жоқ. Мұнда абстрактілі ойлау, салыстырмалы ғылыми әдіс, шындыққа жақын әрі дәлелді болжамдар қажет.

Тарихымызды өзіміз де білгіміз, өзгеге де білдіргіміз келсе, ән-күйді тек жинаумен шектелмей, олардың қай дәуірді бейнелейтінін зерттеуіміз керек. Бұл да — құнды мұра.

Мамандар «бізде 12 мыңдай ән, 6 мыңдай күй бар» дейді. Шындығы болуы ықтимал. Бірақ сол әндер мен күйлер қайда? Радио көбіне 30–40 шақты ән-күйді ғана, соның ішінде оншақтысын қайта-қайта береді. Қалғаны жоқ сияқты көрінеді. Ізденіс пен талдау аз.

Қайталана беретін репертуар тыңдарманды жалықтырады. Ал адам радиодан жанына қуат беретін, рухын көтеретін ән-күй естігісі келеді.