Жазық территориялардың топырақтары
Қазақстанның жазық территорияларының көлденең зоналық топырақтары
Семинар сабағының мақсаты
Қазақстанның жазық территорияларындағы көлденең топырақ зоналарының түрлерімен және сол аумақтарда қалыптасқан экологиялық жағдаймен танысу, талқылау.
Негізгі ұстаным
Қазақстанның жазықтарында климат пен топырақтың солтүстіктен оңтүстікке қарай өзгеруі табиғаттың көлденең зоналылық заңына бағынады.
Семинар сұрақтары
- 1 Қазақстанның табиғат зоналары.
- 2 Жазық территориялардың топырақтары.
- 3 Жазық территориялардағы топырақ экологиясы.
Әдістемелік нұсқаулар
Табиғат зоналарын түсіну: кеңістік пен заңдылық
Қазақстан — жер көлемі жағынан ірі ел. Сондықтан дайындықты еліміздің табиғат зоналарын солтүстіктен оңтүстікке және шығыстан батысқа қарай өзгеру логикасынан бастаған дұрыс. Қазақстан аумағы шамамен солтүстіктен оңтүстікке 1600 км, ал шығыстан батысқа 3000 км созылып жатыр. Осындай кең аумақта табиғи жағдайлардың ауысуы айқын байқалады.
Тапсырма
Ұсынылған әдебиеттерді пайдаланып, Қазақстанның төрт табиғи аймағымен танысыңыздар және олардың орналасу ерекшеліктері мен заңдылықтарына сипаттама беріңіздер:
- орманды-далалық
- далалық
- шөлейт
- шөл
Жазық аумақтардағы топырақ аймақтары
Екінші сұрақта негізгі назар Қазақстан жазықтарындағы үш топырақ аймағына аударылады:
1-аймақ
Қара топырақты аймақ
Құнарлылығы жоғары, құрылымы мен қабаттарының ерекшеліктері бойынша аймақшаларға бөлінеді.
2-аймақ
Қарақоңыр топырақты аймақ
Құрғақшылық күшейген сайын қасиеттері өзгеретін, бірнеше аймақшалары бар аумақ.
3-аймақ
Қоңыр және сұрқоңыр топырақты аймақ
Шөл және шөлейт жағдайымен байланысты, тұздану мен деградация тәуекелі жоғары.
Студенттерге қойылатын талап
Қара топырақты аймақтың үш аймақшасын, қарақоңыр топырақты аймақтың үш аймақшасын, сондай-ақ шөл аймағының екі аймақшасының топырақ қабаттары мен құрылымындағы айырмашылықтарды және топырақ түрлерін ажырата білу қажет.
Қазақстан жазықтарының экологиялық ахуалы
Қазақстан аумағының шамамен 235 млн га жері — жазық. Алайда осы кеңістіктің елеулі бөлігі әртүрлі экологиялық проблемаларға ұшыраған. Топырақтың деградациясы мен ластануын нақты сандар арқылы бағалау мәселенің ауқымын айқын көрсетеді.
Жарамсыз жерге айналған аумақ
180 млн га
Топырақ эрозиясына ұшыраған
30 млн га
Тұзданған жерлер
6 млн га
Химиялық және радиоактивті ластану
10 млн га
Техногендік бүлінуге ұшыраған
2,5 млн га
Тозған жайылымдар
3 млн га
Талқылауға бағыт беретін сұрақтар
- Қай аймақтардың топырақтары экологиялық зардапты көбірек тартып отыр және неліктен?
- Эрозия, тұздану және химиялық/радиоактивті ластану қандай табиғи және антропогендік факторлармен байланысты?
- Топырақ деградациясын азайтуға қандай алдын алу шаралары тиімді болуы мүмкін?
Қорытынды талап
ҚР жазық жерлері топырағының экологиялық жағдайына арнайы тоқталып, көрсетілген деректерді аймақтық ерекшелікпен байланыстыра талдау қажет.
Әдебиеттер
- Жамалбеков Е. Ү., Білдебаева Р. М. Жалпы топырақтану және топырақ географиясы. Алматы, 2000. ҚҰУ.
- Тазабеков Т. Топырақтанудың түсіндірме сөздігі. Алматы: Рауан, 1993. 448 бет.
- Докучаев В. В. К учению о зонах природы. Соч., Том 1. М–Л: АН СССР, 1951.
- Тазабеков Т. Т., т.б. Жалпы топырақтану. Агроуниверситет, 1998. 136 бет.
- Добровольский В. В. География почв с основными почвоведения. 4-е изд. М.: Владос, 1999.
- Банников А. Г., Рустамов А. К. Охрана природы. М.: Колос, 1977.
Реферат тақырыптары
- Жер ресурстары — қоғамның негізгі байлығы.
- Каспий теңізі аймағының экологиялық жағдайы.
- Топырақтың радиоактивті заттармен ластануы.