Немқұрайдылықтың объективтік кририйі туралы қазақша реферат
Немқұрайдылықтың объективтік критерийі
Немқұрайдылықтың объективтік критерийі — адамның өз іс-әрекетінің қоғамға қауіпті зардаптарға әкелуі мүмкін екенін алдын ала болжауға тиіс екендігін білдіретін өлшем. Бұл міндет заңның, өзге нормативтік актілердің, қызметтік немесе кәсіби міндеттердің, сондай-ақ сақтық сақтау ережелерінің талаптарынан туындайды.
Яғни, адам өзіне жүктелген міндетті орындау барысында нақты жағдайға сай ұқыпты әрі сақ болуға, ықтимал зиянды салдарды болжай білуге және оның алдын алуға шара қолдануға міндетті.
Объективтік өлшем нені талап етеді?
Объективтік критерий белгілі бір кәсіп пен мамандық иелерінің сақтауға тиіс қауіпсіздік талаптарын, сондай-ақ әр адамға құқық пен мораль нормалары және қоғамдық тұрмыс ережелері жүктейтін сақтық шараларын ескеруді міндеттейді.
Бұл өлшем тұрғысынан қоғамға қауіпті зардаптың болуы мүмкін екенін болжауға мүмкіндік бар деп саналады, егер дәл сондай жағдайда қалған кез келген орташа адам мұны болжай алатын болса.
Немқұрайдылықтың субъективтік критерийі
Субъективтік критерий әрбір нақты жағдайда адамның жеке басының ерекшеліктерін ескеруді талап етеді. Мұнда негізгі сұрақ: адам өз әрекетінің (немесе әрекетсіздігінің) қоғамға қауіпті зардапқа әкелуі мүмкін екенін болжай алатын ба еді?
Бұл сұраққа жауап беру үшін адамның жасын, білімін, кәсібін, өмір тәжірибесін және өзге де мән-жайларды, сондай-ақ денсаулық жағдайын және әрекет жасалған сәттегі нақты ахуалды ескеру қажет. Осы критерийлерге сүйене отырып, зиянды зардапты алдын ала болжауға адамның мүмкіндігі болған-болмағаны анықталады.
Критерийлердің байланысы
1) Алдымен — объективтік критерий
Егер объективтік критерий жоқ болса, адам зиянды зардапты болжауға тиіс емес; онда субъективтік критерий туралы мәселе көтерілмейді.
2) Кейін — субъективтік критерий
Объективтік критерий анықталған жағдайда ғана адамның нақты сол жағдайдағы жеке мүмкіндігін (болжай алды ма, жоқ па) бағалау қажет.
Қылмыстық құқық немқұрайдылықтың субъективтік критерийіне шешуші мән береді: адам зардапты болжай алатын болғанда ғана немқұрайдылық орын алады.
Мысал арқылы түсіндіру
Мысалы, қатты керіс кезінде М. бар күшімен К.-ны кеудесінен итеріп жібереді. К. бетон еденге құлап, басын жарып алады да, алған жарақаттан қайтыс болады. К.-ны итерген сәтте М. оның құлап өлетінін нақты болжай алмаса да, итергенде құлап қалуы мүмкін екенін және одан ауыр зардап тууы ықтимал екенін алдын ала білуге тиіс еді әрі біле алатын да еді.
Ал адам зиянды зардаптың болуы мүмкін екенін алдын ала болжауға тиіс емес жағдайда немесе оны болжай алмайтын жағдайда немқұрайдылық болмайды.
Немқұрайдылық пен кездейсоқтықты ажырату
Қылмыстық немқұрайдылықты кездейсоқтықпен және жазықсыз зиян келтірумен шатастырмау қажет. Кездейсоқтықта адам келген ауыр зардап үшін кінәлі деп танылмайды және оған қылмыстық жауаптылық жүктелмейді.
ҚК 23-бап, 1-бөлік
Егер іс-әрекет жасаған адамның әрекеті (немесе әрекетсіздігі) және одан кейін пайда болған қоғамдық қауіпті зардаптар оның ниетімен қамтылмаса, ал осы кодексте абайсызда мұндай әрекет жасағаны және қоғамдық қауіпті зардаптар келтіргені үшін қылмыстық жауаптылық көзделмесе, әрекет жазықсыз жасалған деп танылады.
ҚК 23-бап, 2-бөлік
Егер әрекет жасаған адам өзінің іс-әрекетінің (немесе әрекетсіздігінің) қоғамдық қауіптілігін ұғынбаған және істің мән-жайы бойынша ұғына алмаған болса, не қоғамдық қауіпті зардаптардың пайда болуы мүмкін екенін алдын ала білмесе және істің мән-жайы бойынша оларды алдын ала білуге тиіс болмаса немесе білуі мүмкін болмаса, әрекет жазықсыз жасалған деп танылады.
Осы бөлікте жазықсыз зиян келтірудің айрықша түрлері де қарастырылған.