Қорқыт күйі

Қорқыт пен қобыз: ажалға қарсы тұрған үн

Қорқыт — қылқобыз өнерінің негізін қалаушы. Оның есімі де, ғасырлар бойы халықтың мұңы мен зарын, қуанышы мен қайғысын, үміті мен арманын жеткізіп келген қобыздың үні де киелі саналады. Сондықтан «Қорқыт» десек — қобызды, «қобыз» десек — Қорқытты көз алдымызға елестетеміз. Бұл екі ұғымды бір-бірінен бөлу мүмкін емес.

«Қорқыт ата кітабы» және түркілік әлем

Қорқытқа қатысты аңыздардың дені «Қорқыт ата кітабында» сақталған. Түркі халықтарына ортақ бұл мұра — көне оғыз тайпасының эпикалық жазба ескерткіші. Кітап оғыздардың өмірін баяндайды және оғыз-қыпшақ тайпаларына ортақ тілдік қабаттарды көрсетеді.

Көшпелі дүниетанымда бабаларымыздың табынары — Тәңірі, сыйынары — аруақ, тілдесері — табиғат болса, солардың бәрімен байланыс орнататын тұлға — бақсы еді. Далалық өмір салтына айналған Тәңірлік наным-сенім ислам дінінің орнығуына ұзақ уақыт бойы қарсы тұрып келді. Оның символдық тірегі — бақсы мен құдіретті қара қобыз болатын.

Қорқыт тұлғасы: бақсы, ойшыл, жырау

Қазақ философиясы тарихында Қорқыт Ата ел бірлігін нығайтқан кемеңгер қайраткер, түркі дүниетанымының негізін жасаған ғұлама ойшыл, әлемдік ақыл-ой мәдениетінде өзіндік орны бар философ-гуманист ретінде танылады. Аңыз-әңгімелерде ол желмаясына мініп, халыққа мәңгілік бақыт әкелетін Жерұйықты іздеген данагөй ойшыл бейнесінде көрінеді.

Өлімнен қашу мотиві және «өнер өлмейді» идеясы

Халық аңызы бойынша, өлімнен қашқан Қорқыт қайда барса да, өзіне арнап көр қазып жатқан адамдарға кезігеді. Академик А. Жұбанов бұл сюжеттің түйінін былайша түсіндіреді: Қорқыт дүниеде өзгермейтін ешнәрсе жоқ екенін ұғып, мәңгілік өмірді халықтың ән-күйінен іздейді.

Фольклорда адам өлсе де әуен, өнер өлмейді деген мағына бар. Бұл ой Қорқыттың қасиетті қобыз үнімен өлімге қарсы тұрған абыздық тірлігі арқылы көрініс табады.

Аңыз, жер-су атауы және күй жады

Қорқыт әпсаналары қазақ жерінде көп кездеседі. Мысалы, Ұлытау өңірінде «Тарғыл тана» деп аталатын тау бар: бұл атау Қорқыт туралы әңгімелерде кездесетін тарғыл тана образына қатысты қойылған делінеді. Абыздың «Тарғыл тана» атты күйі де бар.

Қорқыттың қобызының шығу тегі өте көне. Ұлы қобызшы атанған Қорқыт бабаның VIII–IX ғасырларда тартқан күйлерін бүгінге дейін жеткізген қазақ өнерпаздары болғанын ерекше атап өткен жөн. Қорқыт аспапты жетілдіріп, оның көне үлгісін қазақ арасында сақталып қалатындай деңгейде орнықтырды деген пайым бар.

Қобыздың киесі: дыбыс, түсінік, сенім

Ерте дәуірде қобыз сиқырлы аспап ретінде танылған. Мұндай ұғымның қалыптасуына аққуға табынушылық мотивтері де ықпал етті: көшпелі қазақтар табиғаттағы ең таза дыбыстың бірі — аққу үні деп біліп, қобыздың үнін соған ұқсатқан. Аңыздарда қобызды бәйгіге қосу, жауға қарсы қолдану секілді сюжеттер де ұшырасады.

Қобызды аңызға айналдырып, ерекше құдірет ретінде танытқан негізгі себеп — оның дыбыстық бояуының сиректігі мен әсерлілігі. Осы арқылы қобыз мәдениет пен сенімнің тоғысқан нүктесіне айналды.

Қорқыт мұрасын сақтаған дәстүр сабақтастығы

Белгілі зерттеуші Ә. Марғұлан Қорқыт мұрасын сақтаушыларды бес топқа бөліп қарастырады: бақсы-жыршылар, қобызшы күйшілер, ойшыл жыраулар, төкпе ақындар және шежірешілер. Академик Р. Бердібайдың айтуынша, бұрын халық алдында қобызбен жыр айтқан жыршылар кіріспені Қорқыт өлеңімен бастауын дәстүрге айналдырған, кейінгі бақсы қобызшылар Қорқыт сөздерін қасиет тұтып, өзгертпей қайталаған.

Қобыз жасау: уақыт пен төзімге құрылған шеберлік

Қобыз сияқты күрделі аспапты меңгеру де, оны жасау да ұзақ еңбек пен ұқыптылықты талап етеді. Дәстүрлі түсініктерде қобыз жасаудың өзі бірнеше жылға созылады: ағашты кептіру, өңдеу, шанақты ойып жеңілдету, теріден қақпақ жасау, қыл ішекті дайындау — бәрі кезең-кезеңімен орындалады. Мұндай баяу қалыптасатын технология аспаптың киелік мәртебесін де күшейте түскендей.

Қорқыт күйлері және күй аңызының табиғаты

Қазақ фольклортануында «әпсана» терминін жанрлық атау ретінде алғаш қолданғандардың бірі — Ә. Х. Марғұлан. Ал әпсананы дербес жанр ретінде жан-жақты сипаттаған фольклортанушы — С. Қасқабасов. Оның анықтамасына сүйенсек, әпсана (хикаят) — ертеде болған оқиғаны көркемдеп баяндайтын, көбіне ойдан шығарылған немесе діни-кітаби сюжетті әрлеп, әсірелеп әңгімелейтін прозалық шығарма.

Қорқыт жайындағы аңыз-әңгімелердің бір бөлігі осы тарихи әпсаналарға жақын. Қорқыт күйлерінің басым көпшілігі аңыз-әңгімемен егіз өмір сүреді: күйдің шығу себебі миф, аңыз, әпсана түрінде айтылып, соның өзі «күй аңызы» жанрының төл сипатын айқындайды.

Аңыз бойынша, Қорқыт мәңгілік өмір табылмайтынын түсінген соң, жер кіндігі Сыр бойы екенін танып, суға батып кетпейтін қасиетті кілемін Сырдарияның бетіне төсеп, судың үстінде қобызын тартып күй шығарады. Осы оқиға күйдің туу тарихы ретінде айтылса, ол миф те, әпсана да, күй-аңыз да болып қабылдана береді.

Қобыз күйлерінің бейнелеу тілі

Ежелгі қара қобыз біздің заманымызға көптеген күй-мұраны ала келді. Қобыз күйлері ұлт мәдениетімен және тарихи тағдырмен сабақтас. Бірқатар шығармаларда жануардың ұлуы, құстың қанат қағып ұшуы, аттың шабысы секілді дыбыстарға еліктеу тән. Сонымен қатар эпикалық тақырыпқа арналған күйлер мен бақсының зікір салу сәтінде қолданатын сарындары да музыка мәдениетінде ерекше орын алады.

Бүгінде Қорқыттың 20-дан астам күйінің атауы белгілі делінеді, алайда нотаға түсіп, нақты жеткені — 11 күй. Арада сан ғасыр өтсе де, Қорқыт пен Ықылас мұраларының ұмытылмай бүгінге жетуі — мәдени жадының өміршеңдігін көрсететін айрықша құбылыс.

Қазіргі қылқобыз және өткеннің ізі

Қылқобыздың бүгінгі үлгісі бұрынғы бақсылар қолданған мистикалық қобыздан өзгеше: бұрауы сәл жоғары, әшекейі аз немесе мүлде болмайды. Ал ертеректе бақсы-балгерлер қылқобызды айна, үкі, теңге секілді әшекейлермен безендіріп, қалың қыл ішек тағып, емшілік-ритуалдық әсерін күшейткен. Бұл көріністер қобыздың емшілік қасиетіне сенімді арттыра түскені де анық.

Қорытынды ой: Қорқыт күйі — өмірді таңдаған үн