Білім беру жүйесінің міндеттері
Білім беру реформалары: стратегиялық басымдық және жаңғырту бағыты
Білім беру — Қазақстан Республикасының 2020 жылға дейінгі Стратегиялық даму жоспарының маңызды басымдықтарының бірі. Реформалардың жалпы мақсаты — білім беру жүйесін жаңа әлеуметтік-экономикалық ортаға бейімдеу.
2011 жылы қабылданған мемлекеттік бағдарлама қазақстандық білім беруді жаңғыртуды жалғастырды. 2010 жылы Мемлекет басшысы «Жаңа онжылдық — жаңа экономикалық өрлеу — Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері» атты Жолдауында стратегияны жаңғыртуды іске асыру, ең алдымен, азаматтардың біліміне, әлеуметтік жағдайына және денсаулығына байланысты екенін атап өтті.
Білім беруді дамытудың мемлекеттік бағдарламасы елдің бәсекеге қабілеттілігін арттырудың негізі ретінде қарастырылады: бағдарлама сапалы, бәсекеге қабілетті адами капиталды қалыптастыруға мүмкіндік беретін жүйені құруға бағытталған.
ҚР Премьер-Министрі К. Мәсімов Нұр Отан партиясының парламенттік фракциясының отырысында:
«Жоғары білімді қазақстандықтардың жаңа буыны алдағы онжылдықтардың күрделі мәселелерін шешуге қабілетті болады».
Мектепке дейінгі білім: қамту және инфрақұрылым
Республикада 6 960 балабақша жұмыс істейді, оларға 481 мың бала барады.
«Балапан» бағдарламасы аясында 2011 жылы 514 мектепке дейінгі ұйым ашылды (222 балабақша және 292 шағын орталық).
Педагог мәртебесі және біліктілікті арттыру
Педагог мәртебесін арттыру бағытындағы жұмыстар жүргізілуде. 1 қыркүйектен бастап техникалық және кәсіптік білім беру ұйымдарының өндірістік оқыту мұғалімдері мен шеберлеріне біліктілік санаттары үшін 100% үстемақы қарастырылды.
Біліктілікті арттыру жүйесін жаңғыртудың базалық кешенін қалыптастыру басталды:
- Ұлттық педагогтердің біліктілігін арттыру орталығы
- Педагогикалық ЖОО жанындағы біліктілікті арттыру орталықтары
- Назарбаев Университетіндегі Білім факультеті
- Назарбаев Зияткерлік мектептері базасындағы Педагогикалық шеберлік орталығы (Center of Excellence)
Цифрландыру және онлайн-оқыту бастамалары
Онлайн семинарлар
Жалпы білім беретін мектеп мұғалімдеріне арналған онлайн семинарлар бойынша пилоттық жоба іске асырылды. Семинарларды Зияткерлік мектептердің мұғалімдері жүргізеді. Жыл бойы 48 семинар өткізу жоспарланды.
Негізгі тақырыптар
- 2011–2012:
- Критерийлік бағалау
- 2012–2013:
- Сыни тұрғыдан ойлау
Онлайн-сабақтар
7–11 сыныптар үшін жаратылыстану-математика бағытындағы онлайн-сабақтар жоспарланды. Сабақтар білімді тереңдетуге, тәжірибелік және зертханалық жұмыстарды ұсынуға бағытталды. Жыл бойы 340 онлайн-сабақ өткізу көзделді.
Білім беру құрылымын жаңарту: 12 жылдық модель және ТжКБ модернизациясы
Қазақстандық білім берудің маңызды бағыттарының бірі — 12 жылдық оқыту моделіне көшу. Қазіргі уақытта Білім министрлігі 12 жылдық оқытуға арналған оқу бағдарламаларын әзірлеуде.
Дүниежүзілік банктің қатысуымен кәсіби-техникалық білім беруді жаңғырту жобасы іске қосылды. Бұл жоба ҚР білім беруді дамытудың мемлекеттік бағдарламасын жүзеге асырудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырылады.
Инфрақұрылымдық жобалар
- Атырау, Екібастұз, Өскемен қалаларында 3 өңіраралық орталықтың құрылысы
- Астана қаласында және Оңтүстік Қазақстан облысы Шаян ауылында 2 кәсіптік лицейдің құрылысы
- Жобаларға 600 млн теңге қарастырылды
Жаңа колледждер
Даму стратегиясында Астана, Алматы, Шымкент және Ақтөбе қалаларында әлемдік деңгейдегі 4 колледж салу жоспарланған.
Жоғары білім: ауқым, академиялық ұтқырлық және халықаралық тәжірибе
ЖОО және студенттер
Қазақстанда жоғары білім беру жүйесінде 147 ЖОО жұмыс істейді. Онда 620 мың студент оқиды.
Магистранттар сапары
Биыл республикалық бюджет есебінен 350 магистрант ТМД, Еуропа, Азияның оңтүстік-шығыс өңіріне барады.
Шетелдік оқытушылар
Сондай-ақ 1 493 шетелдік ғалым мен оқытушы Қазақстанның 27 жоғары оқу орнына жұмысқа тартылады.
ҚР «Білім туралы» заңы: құрылымы және реттеу аясы
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңы білім беру саласындағы қоғамдық қатынастарды реттейді, мемлекеттік саясаттың негізгі қағидаттарын айқындайды және азаматтардың, сондай-ақ Қазақстанда тұрақты тұратын шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдардың білім алуға конституциялық құқығын қамтамасыз етуге бағытталған.
Негізгі тараулар (қысқаша шолу)
1-тарау. Жалпы ережелер
Негізгі ұғымдар, заңнама, мемлекеттік саясат қағидаттары.
2-тарау. Басқару
Үкімет, уәкілетті орган және жергілікті органдардың құзыреттері, ақпараттық қамтамасыз ету.
3–5-тараулар. Жүйе, мазмұн, ұйымдастыру
Білім деңгейлері, оқу бағдарламалары, қабылдау талаптары, оқу-тәрбие процесі.
6–8-тараулар. Субъектілер және реттеу
Білім ұйымдары, қатысушылар құқықтары мен міндеттері, педагог мәртебесі, стандарттар, лицензиялау, бақылау.
9-тарау. Қаржыландыру
Қаржыландыру көздері, мемлекеттік қаржыландыру қағидаттары, материалдық-техникалық база.
10–12-тараулар. Халықаралық қызмет және жауаптылық
Ынтымақтастық, заң бұзғаны үшін жауаптылық, қорытынды ережелер.
2007 жылғы 27 шілдедегі №319 заң білім беруді дамытудың 2005–2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасында белгіленген міндеттерді шешуге қажетті құқықтық негіз ретінде қарастырылды. Заң бәсекеге қабілетті отандық білім беру жүйесін қалыптастыруға бағытталып, білім беру қызметін құрылымдап, деңгейлер мен мазмұнды, ұйымдастыру тетіктерін, қатысушылардың құқықтары мен жауапкершіліктерін біріздендіріп бекітеді.
2011–2020 мемлекеттік бағдарламасы: іске асыру кезеңдері мен күтілетін нәтижелер
Қазіргі жағдайда стратегиялық ресурс — адами капитал. Сауатты азаматтарсыз инфрақұрылымды дамыту, тиімді мемлекеттік аппарат құру және қолайлы бизнес климатты қамтамасыз ету қиын. Реформалардың табысты болуы үшін саяси ерік пен мемлекеттің кешенді қолдауы қажет.
1-кезең (2011–2015)
Жекелеген бағыттар бойынша білім беруді дамытудың модельдерін әзірлеу, сынақтан өткізу, ауқымды қайта құрулар мен пилоттардың басталуы көзделді.
2-кезең (2016–2020)
Материалдық инфрақұрылымды жаңарту, құрал-жабдық сатып алу, инвестициялар тарту, сондай-ақ әдістемелік, кадрлық және ақпараттық қамтамасыз етуге басымдық беру жоспарланды. Алдыңғы кезең нәтижелерін енгізу және тарату қарастырылды.
Күтілетін нәтижелер
- 2015 жылға дейін өтпелі кезең аяқталып, құрылым, мазмұн, басқару және қаржыландыру дамыған елдер моделіне жақындайды.
- Қазақстан білім беру жүйесінің дамуы бойынша ТМД елдері арасында алдыңғы қатарға шығады.
- 2020 жылға қарай жоғары білім сапасы мен халықаралық индикаторлармен расталатын адами капитал дамуы күтіледі.
Әлеуметтік-экономикалық тиімділіктер (негізгі бағыттар)
- Адами капитал сапасын арттыру арқылы экономиканың тиімділігі мен бәсекеге қабілеттілігін күшейту.
- Материалдық-техникалық базаны нығайту, ескі және апатты нысандарды жою, инфрақұрылымды жаңарту.
- Бюджет қаражатын пайдаланудың тиімділігін арттыру және ашық басқару қағидаттарын енгізу.
- Нормативтік қаржыландыру және ваучерлік тетіктер сияқты жаңа қаржылық-экономикалық құралдарды енгізу.
- Мектепке дейінгі тәрбиенің вариативтік түрлерін дамыту және ерте әлеуметтенуді күшейту.
- Онлайн ресурстарға қолжетімділік, бағалау жүйелерін жетілдіру және инклюзивті оқытуды дамыту.
- Мұғалімдердің санын және біліктілігін қамтамасыз ету, еңбек ынталандыру жүйесін күшейту.
- Үздіксіз кәсіптік білім беруді еңбек нарығы сұранысына сәйкестендіру және МЖӘ тетіктерін енгізу.
Әлеуметтік-экономикалық түйткілдер және жүйелік тәуекелдер
Нарықтық экономика жағдайында жастар үшін сапалы білім алу мәселесі ерекше өзекті. Оқу орындарының санының өсуі жоғары білім алушылардың артуын көрсеткенімен, білім сапасына қатысты сұрақтар да күшейді: санның артуы әрдайым сапаның жақсарғанын білдірмейді.
Кәсіби бағдар таңдауда жастар арасында құқықтану, экономика, банк ісі сияқты мамандықтарға сұраныс жоғары болғаны әлеуметтік зерттеулерде байқалды. Бұл таңдауларға материалдық жағдайды жақсарту, тұрақты өмір сүру, қоғамға пайдалы болу және өзін-өзі дамыту сияқты факторлар әсер етеді.
Әлеуметтік теңсіздік мәселесі
Шешілмеген мәселелер азаматтардың білім алуға конституциялық құқығын толық жүзеге асыруына кедергі келтіреді. Әсіресе жетім балалар, мүмкіндігі шектеулі балалар және тұрмысы төмен отбасылардан шыққан балалар үшін қолжетімділік мәселесі күрделі күйінде қалып отыр.
Ақпараттандыру, қаржыландыру және сапаны бағалау: прогресс пен олқылықтар
Ақпараттық инфрақұрылым
Орта білім беру жүйесін ақпараттандыру бағдарламасы аясында мектептердің компьютерлендірілуі аяқталғаны көрсетіледі. Сонымен қатар, орталық коммуникациялық торап құрылып, оған министрліктің және өңірлік білім басқармаларының телекоммуникациялық тораптары қосылды.
Электрондық оқулықтар мектеп пәндерінің елеулі бөлігін қамтиды, ал қашықтан оқыту спутниктік арнасына бірқатар өңірлердің мектептері қосылған.
Қолжетімділік алшақтығы
Ақпараттық-коммуникациялық технологияларды енгізу қажеттілігі кей тұстарда нақты мүмкіндіктерден озық тұр. Мысалы, жалпы білім беретін мектептерде бір компьютерге шаққандағы оқушылар саны жоғары болып қала береді.
Интернетке қосылу көрсеткіштері де біркелкі емес: кәсіптік мектептер мен колледждерде қосылу деңгейі жеткіліксіз, ал жоғары білімде оқу процесін басқарудың біріздендірілген, интеграцияланған жүйесі толық қалыптаспаған.
Қаржыландыру және сапаны бағалау жүйесі
Экономикалық тұрақтылық білім беруге арналған бюджет шығыстарын арттыруға мүмкіндік берді. Шығыстар абсолютті түрде өсіп қана қоймай, ІЖӨ-ге қатынасы бойынша да ұлғайғаны атап өтіледі.
Оқу жетістіктерін тәуелсіз сыртқы бағалау жүйесі енгізілді: ұлттық бірыңғай тестілеу және мемлекеттік аралық бақылау. Алайда қолданыстағы бақылау мен бағалау тетіктері білім берудің нақты жай-күйін толық ашып көрсете алмайды: көрсеткіштер мен өлшемдер жеткілікті жетілмеген, объективті мониторинг әлсіз, ал сапаны басқару компоненттері көбіне бытыраңқы жұмыс істейді.
Негізгі мәселе
Статистикалық және мониторинг жүйелері мазмұндық әрі технологиялық тұрғыдан жаңартуды қажет етеді: халықаралық стандарттарға сай келетін, толық әрі жедел деректер базасын қалыптастыру — басқарудың сапалы кері байланысын қамтамасыз етудің басты шарты.