Мақсатты қызығу
Жеке адам мұқтаждықтары туралы теориялардың қалыптасуы
Жеке адам және оның мұқтаждықтары туралы теориялар өте ерте кезеңде Ежелгі Грекияда пайда болған. Ең кең тараған ерте бағыттардың бірі — материалистік түсінік. Бұл көзқарас бойынша адамның әрекеті мен қылығы жағымды сезімге ұмтылу және жағымсыз сезімнен қашу үрдісімен тығыз байланысты.
Негізгі ой: адам күнделікті өмірінде жағымды әсер туғызатын жағдайларға бет бұрып, ал ауыр, жағымсыз сезімдерді азайтуға немесе жоюға талпынады.
Кейін бұл бағытты XVIII ғасырдағы француз материалист-ағартушылары жалғастырып, адамның тұрмысында қуаныш пен рахатқа ұмтылысты күшейтуді, күйзеліс пен жағымсыз әсерлерден арылуды өмірлік бағдар ретінде сипаттады.
Мұқтаждықтың физиологиялық түсіндірмелері
Француз зерттеушілері мұқтаждықты түсіндіруде физиологиялық негізге сүйенген тұжырымдарға жол ашты: адамның қажеттіліктері тәндегі биологиялық және физиологиялық үдерістермен байланысты, ал мұқтаждық сол ішкі жағдайлардың санада танылуымен көрінеді.
Дегенмен бұл бағыттың өз ішінде маңызды ескерту бар: адамның мұқтаждығын толықтай биологиялық ағымдарға теңестіруге болмайды, өйткені адамның өмірі тек организм деңгейімен шектелмейді, ол әлеуметтік қатынастармен де айқындалады.
Психоаналитикалық көзқарас: З. Фрейд
Неміс ғалымы, психоаналитик әрі психоневролог З. Фрейд (1856–1939) мұқтаждықты ынтығулармен (құмартулармен) байланыстырады. Оның пайымдауынша, адамда екі негізгі ынтығу бар:
- сексуалдық (жыныстық) ынтығу;
- мендік (өзін-өзі қорғау) ынтығуы.
Фрейдтің түсіндіруінде жыныстық құмартулар өте ерте пайда болып, адамның көптеген әрекеттеріне негіз болады. Бұл көзқараста биологиялық (санасыз) және әлеуметтік (саналы) күштердің арасында ішкі қайшылық бар деп есептеледі.
Фрейдтің тезисі
Ынтығу іштен туады; ол сыртқы жағдайдың әсерінен «жасалмайды», керісінше адамның табиғи құрылымына ерте бастан тән күш ретінде көрінеді.
Мәтіндегі маңызды екпін
Бұл ұстаным адамның қылығын мұқтаждықтан гөрі құмартулар басқарады деген пікірге жетелейді (пікірталас тудыратын тұжырым).
Мәтінде жыныстық ынтығудың даму кезеңдері туралы да ой айтылады: ерте балалық шақтағы алғашқы көріністерден бастап, кейін өзіне, заттарға, ал одан әрі қарсы жынысқа бағытталатын қызығулардың ауысуы сипатталады.
Психикалық күй және сыртқы ықпал: К. Левинге жақын тұжырым
Құмарту мен әрекетті түсіндіретін тағы бір бағытта адам әрекеттерінің негізі оның санасы, ойы, көңіл күйі, еркі сияқты психикалық күйімен байланыстырылды. Неміс психологы Курт Левин (1890–1947) сыртқы ортадағы объектілер адамның әрекетіне ықпал етіп, кей жағдайда оны еріксіз әрекетке итермелеуі мүмкін деген ой айтады.
Мысал
Адамның алдында суы бар графин тұрса, ол «тартым» ретінде әсер етіп, адамды су ішуге итермелеуі мүмкін. Бұл жерде орта әсері адамның таңдауына ықпал ететін фактор ретінде көрсетіледі.
Адамның негізгі түрткілері: мұқтаждықтың (қажеттіліктің) рөлі
Бір мұқтаждық қанағаттанған сайын оның орнына жаңа мұқтаждықтың пайда болуы — адамның өмір сүруі мен әрекет етуінің маңызды шарты. Егер адам тек бар қажеттілігін өтеп қоюмен шектелсе, онда даму да, ілгерілеу де бәсеңдер еді. Сондықтан мұқтаждық жеке адамның да, қоғамның да прогрессивті дамуына қозғаушы күш ретінде қарастырылады.
Қоғамдағы өндірістік қатынастар мен өндіруші күштердің деңгейі жаңа мұқтаждықтардың туындауына ықпал етеді. Сонымен қатар сана мен тілдің өзі де адамдардың бір-бірімен байланысу қажеттілігінен пайда болғаны айтылып, кейін тіл мен сана қажеттіліктердің дамуына қайта әсер етуі мүмкін екені көрсетіледі.
Материалдық мұқтаждықтар
Тамақ, су, баспана, киім-кешек сияқты өмірді сақтайтын негізгі қажеттер.
Рухани мұқтаждықтар
Қарым-қатынас, қоғамда болу, еркіндік, өзін еркін сезіну, моральдық және мәдени талаптар.
Мәтінде Маркс пен Энгельстің «Неміс идеологиясындағы» ойы келтіріледі: адам тарихта әрекет етуі үшін ең әуелі ас, су, үй, киім сияқты негізгі жағдайлар қажет. Бұл қажеттіліктер қанағаттандырылмаса, адам толыққанды тіршілік ете алмайды.
Адам — қоғамның жемісі. Қоғамнан тыс, еңбексіз адам өмірін сақтау ғана емес, адамдық болмысын толық ұстау да қиындайды. Сондықтан қарым-қатынас пен қоғамшылдық — рухани мұқтаждықтардың өзегі ретінде көрсетіледі. Сондай-ақ бостандықтың жоқтығы адамның еркін өмір сүріп, еңбек етуіне кедергі болатыны айтылады.
Адам мен хайуанат мұқтаждығының айырмасы
Хайуанаттарда мұқтаждық негізінен биологиялық деңгейде көрінсе, адамда биологиялық қажеттер әлеуметтік даму ықпалымен өзгеріп, күрделеніп, тарихи тұрғыда жаңарып отырады.
Мұқтаждықтардың қанағаттандырылу формалары қоғамның дамуымен бірге өзгереді. Бір қажеттілік тұрақты болғанымен, оны орындау жолдары әр дәуірде бөлек. Мысалы, аштықты қанағаттандыру тәсілі — жабайы кезеңдегі шикі етті қолмен жеуден бастап, кейін мәдениетті ортадағы құралмен тамақтануға дейін өзгергені әлеуметтік дамудың белгісі ретінде түсіндіріледі.
Қажеттіліктерді өтеудегі негізгі әрекет түрлері
Адам қажеттіліктерінің басым бөлігі еңбек арқылы қанағаттандырылады. Еңбек — тіршіліктегі бірінші қажеттілік әрі материалдық игіліктерді өндірудің негізгі көзі. Сондықтан тәрбиенің маңызды міндеттерінің бірі — адамды еңбек ету қажеттілігіне баулу және жастарды еңбекке психологиялық тұрғыдан даярлау.
Еңбек
Өмірді қамтамасыз етеді, қоғамды алға жылжытады, материалдық игіліктерді жасайды.
Оқу
Тарихи білім қорын меңгертіп, рухани дүниені байытады, дүниетанымды қалыптастырады.
Ойын
Әсіресе бала шақта жетекші әрекет: денені шынықтырады, қимылды дамытады, танымды кеңейтеді.
Осы әрекеттердің қайталануы нәтижесінде адамда дағды, ептілік, әдет қалыптасып, ол анатомиялық, физиологиялық және психикалық дамуға ықпал етеді.
Дағды, ептілік және әдет
Дағды
Дағды — белгілі іс-әрекетті көп мәрте қайталау нәтижесінде қалыптасып, автоматты түрде орындалатын әрекет. Мысалы, оқуға дағдылану немесе қызметтік міндеттерді қалыпты орындау.
Дағдының қалыптасуында мақсат қою шешуші рөл атқарады; ол қозғалыс пен әрекетті меңгерудің бірнеше сатысынан өтеді.
Ептілік (бейімділік)
Ептілік — істі атқаруға бейім тұру және игерген білім мен дағдыны әртүрлі жағдайда қолдана білу. Бұл қасиет адамның ұқыптылығын, икемін және жағдайға сай бағдарлануын танытады.
Әдет
Әдет — мінез-құлықпен байланысты тұрақты қасиет. Ол бұрынғы өмір тәжірибесінде қалыптасқан дағды мен білімге сүйеніп жүзеге асады. Әдет қоғамдық деңгейде әдет-ғұрып пен салт-дәстүрге айналып, халықтық сипат та алуы мүмкін.
Ұнамды әдеттер
Еңбекқорлық, жақындарға көмектесу, ұйқы алдында серуендеу, жеке тазалықты сақтау.
Ұнамсыз әдеттер
Ұстамсыздық, біреудің сөзін бөлу, өзгені тыңдамау сияқты тұрақтанған қылықтар.
Ниет (мотив), мүдде және ынтығу (құмарту)
Қажеттілік белсенді әрекетті туғызатын қозғаушы күш болса, ниет (мотив) — сол қажеттіліктің нақты көрінісі.
Ниет адамды әрекетке жетелейді. Ол мазмұны мен мақсатына қарай айқын және көмескі болуы мүмкін. Ниеттердің алмасуы адамның қоғамдық-тарихи жағдайымен байланысты. Нақты мақсатқа ұмтылудың жоғары сатысы ретінде мүдде аталады: адам мүддесіне жету үшін еңбектенеді, білім алады, спортпен айналысады, өнер үйренеді.
Ынтығу (құмарту)
Ынтығу — заттардың немесе жағдайлардың адамға тікелей әсер етуінен туатын ішкі қозғау. Мысалы, адам сүйікті тағамын көрсе, оны жегісі келіп, сол нәрсеге құмартады.
Мәтінде адамның ынтығуы хайуанаттардың соқыр инстинктерінен өзгеше екені ерекше аталады: адам құмартуына ерік бере салмай, оны басқарып, реттей алады. Мәселен, дәрігер тыйым салған асты адам қалауына қарамастан жемей қоюы мүмкін.
Құмарлықтың бағдары
Пайдалы түрлері
Білім алуға, мамандық игеруге, өзін дамытуға бағытталған құмарлық.
Зиянды түрлері
Ақша тігіп ойын ойнау, ішімдікке салыну, орынсыз қыдыруға әуестік сияқты әдеттер.
Адамның бағыт-бағдары, арманы, құмарлығы және мұратқа ұмтылысы — оның даралық психологиялық ерекшеліктерін танытады. Бұл ерекшеліктер мақсат-мүддесіне қарай пайдалы да, зиянды да сипат алуы мүмкін.
Қызығу және мүдде: дамуы мен айырмасы
Адам айналасындағы сан алуан құбылыстарға қызығып, оларға ерекше көңіл бөледі. Қызығуда маңызды орын алатын психикалық әрекеттердің бірі — тілек. Тілек, әдетте, мұқтаждықтан өрбиді: адам өзіне қажет нәрсені қалайды, соған ұмтылады.
Қызығу — мұқтаждықты қанағаттандыруға бағытталған, белсенді зейін мен жағымды эмоция туғызатын күрделі психикалық күй.
Қызығудың тууына әсер ететін маңызды шарттардың бірі — адамның эмоционалдық сергектігі. Мысалы, науқас адам көбіне сауығуды басты мақсат етіп, өзге нәрселерге қызығуды әлсіретуі мүмкін; қарттық шақта да қызығулар сақталғанымен, олардың сыртқы көрінісі бәсеңдеуі ықтимал.
Қызығуды басқа құбылыстармен шатастырмау
Қызығу ≠ жай зейін бұру
Жаңа немесе көзге түскен құбылысқа еріксіз қарау (мысалы, көшедегі топқа жақындап көру) қызығудың өзі емес, көбіне қысқа мерзімді зейін ауысуы болуы мүмкін.
Қызығу ≠ әдет
Белгілі уақыт тәртібімен қайталанатын әрекет (мысалы, күнде ерте келу) пайдалы әдет болуы мүмкін, бірақ оны автоматты түрде қызығу деп қарастыру дұрыс емес.
Қорыта айтқанда, қызығу — адамның ішкі қажеті мен эмоциялық қатынасынан туатын, таным мен әрекетке қуат беретін психикалық күй. Ол мүддемен ұштасқанда тұрақты мақсатқа айналып, тұлғаның даму бағытын айқындайды.