Музыкалық стиль - музыкалық ойлау ерекшеліктерінің айнасы, көркем ойлау формасының ерекшелік түрлері
Музыкалық-эстетикалық мәселелер және психологиялық бағыт
Музыкалық-эстетикалық мәселелерді музыкатану саласындағы психологиялық бағыт тұрғысынан қарастыру — көркем шығармашылықты кешенді түрде зерттеудің негізгі арқауы. Бұған Е.В. Назайкинскийдің «Музыкалық қабылдаудың психологиясы» (М., 1972) еңбегі дәлел бола алады.
Бұл салада психологиялық заңдылықтарға тікелей қатысты бірнеше өзекті мәселе бар: стиль мен музыкалық ойлау ұғымдарының байланысы, стиль мен музыкалық шығармашылықтың психологиялық механизмі, сондай-ақ стильдік талдауда музыка қабылдау психологиясының рөлі.
Музыкалық стиль және музыкалық ойлау
Музыкалық стиль — музыкалық ойлаудың ерекшеліктерін айқындайтын айна іспетті; ол көркем ойлау формаларының дара қырларын танытады.
Қысқаша айтқанда, музыкалық ойлау музыкалық-бейнелеу ойлаудың көріністерімен, музыкалық-интонациялық есту сезімінің тәжірибесін меңгерумен және музыкалық қабылдаудың қайталану нәтижелері арқылы қалыптасады.
Кең мағынасы
Музыкалық ойлау — композитордың іс-әрекетіндегі музыкалық-шығармашылық ойлау үдерісі.
Практикалық қыры
Ол тек композиторға ғана емес, орындаушы мен тыңдаушыға да қажет болатын ойлау түрлерін қамтиды.
Музыкалық мәдениеттің үш буыны
Музыкалық мәдениеттің құрылымында өзара байланысқан үш негізгі буын бар:
-
Шығармашылық — композиторлық ойлау мен жаңа музыкалық идеялардың тууы.
-
Орындаушылық — музыкалық мәтінді дыбыстық әрекет арқылы қайта жасау.
-
Қабылдау (тыңдаушылық) — есту арқылы мағынаны танып, эмоционалдық және ойлық жауап беру.
Бұл үш буын бір-бірін толықтырады: тыңдаушылық музыкалық ойлау композиторға да, орындаушыға да қажет; ал шығармашылық (композиторлық) ойлаудың әлеуеттік элементтері орындаушы мен тыңдаушыда да дамиды. Осы тұста музыкалық қабылдау барлық буынды біріктіріп, психологиялық тұрғыдан музыкалық стильді талдаудың тірек нүктесіне айналады.
Музыкалық ойлаудың қалыптасуы: тіл, ес және интонациялық қор
Музыкалық ойлаудың қалыптасуы тіл мен сөздің қатынасымен ұштасады. Сондықтан музыкалық ойлаудың қажетті шарты — музыкалық-есту қалпының (ішкі есту сезімінің) ұзақ мерзімді жадта орнығуы.
Б.В. Асафевтің пікірінше, бұл үдеріс интонациялық қорға тікелей байланысты.
Интонациялық қор — музыкалық-интонациялық елестету кешенін ішкі есту сезімі арқылы жадта бекіту. Оның қызметі музыканы қабылдау барысында нақтыланады: таныс интонацияны тану көбіне эмоционалдық үн қосумен қатар жүреді. Ал қордың көлемі есту тәжірибесінің жинақталған қорына сай келеді.
Ішкі есту сезімі және музыкалық-бейнелеушілік біртұтастық
Музыкалық ойлаудың психологиялық механизмін гипотетикалық модельдеу барысында интонациялық қордың аралық буыны ретінде ішкі есту сезімі құбылысы айқындалады. Бұл құбылыс музыкалық ойлаудың бейнелеушілік табиғатын «ішкі тіл» ұғымымен байланыстырып, санадағы интонациялық құрылымдарды қалыптастырады және музыкалық-бейнелеушілік біртұтастыққа ықпал етеді.
Есту тәжірибесі (фон) мен интонациялық қор шығармашылық, орындаушылық және тыңдаушылық ойлаудың ортақ психологиялық негізін құрап, музыкалық ойлаудың жалпылығына жағдай жасайды.