Табысты толық ала алмай немесе көзделген мөлшерден артық шығынның жұмсалу формасында көрініс табатын залалдар
Нарықтық экономика жағдайындағы банк тәуекелі: ұғымы және басқару логикасы
Нарықтық экономикаға көшу кезеңінде банктер жүргізетін әрбір операция бойынша өз мойнына алатын тәуекелді дұрыс бақылаудың маңызы айқын артады. Нарықтық қатынастардың қалыптасуымен бірге «тәуекел» ұғымы банктік тәжірибеге нақты түрде енді: тәуекелсіз банк қызметін елестету мүмкін емес. Тәуекел кез келген операцияда болады, айырмашылығы — оның деңгейі мен ықтимал салдарында.
Жоспарлы экономика жағдайында банктер КСРО Мембанкінің қатаң жоспар-нұсқаулары бойынша әрекет етті. Сондықтан банктік тәжірибеде тәуекел түсінігі жүйелі түрде қолданылмады: мысалы, клиенттің шотында есеп айырысу құжаттарын төлеуге қаражат жеткіліксіз болса, банк көбіне автоматты түрде төлем несиесін ұсынатын. Қазіргі банктік нарықта мұндай «автоматты» шешімдер тәуекелдің сапалы бағасын алмастыра алмайды.
Банк тәуекелі дегеніміз не?
Банк тәуекелі — ықтималдылыққа негізделген құбылыс: банктің қаржылық операцияларды жүргізу барысында ресурстар табысының бір бөлігін жоғалтуы немесе қосымша шығындарға ұшырауы мүмкін деген қауіп. Тәуекел ұғымын нақтылау үшін банк қызметінің «зиянсыз» жүруіне әсер ететін үш категорияны ескеру маңызды:
-
Жоғалтулар — банктік табыстың төмендеуі ретінде көрінетін жалпылама көрсеткіш.
-
Шығындар — банк қызметін жүзеге асыру үшін міндетті түрде жұмсалатын қаражат.
-
Залалдар — күтілген табысты толық ала алмау немесе жоспарланғаннан артық шығын жұмсау нәтижесінде туындайтын теріс нәтиже.
Неліктен «жоғалту» көрсеткіші маңызды?
Банктік қызметке тән тәуекелді сипаттайтын жалпылама көрсеткіш ретінде жоғалтуларды банктік табыстың төмендеуі деп түсінеміз. Бұл көрсеткіш өзіне әрі шығынды, әрі залалды біріктіреді. Сондықтан ол тәуекел деңгейін тұтас әрі нақтылырақ бейнелейді.
Тәуекел мен жоғалту өзара тығыз байланысты: тәуекелді «жоғалту» категориясы арқылы сандық тұрғыдан бағалауға болады. Бұл тәсіл тәуекел теориясының және тәуекел-менеджменттің дамуына негіз болады.
Шығындар мен залалдардың банктегі көрінісі
Банктер өз қызметі барысында әртүрлі шығындар шығарады. Олардың қатарына, мысалы, салымшыларға төленетін пайыздар; басқа қаржылық институттардан тартылған несиелік ресурстар үшін төлем; есеп айырысу операциялары мен бағалы қағаздармен байланысты шығындар; жұмыскерлерді, ғимараттарды және инфрақұрылымды ұстауға кететін шығындар жатады.
Шығын тәуекелі
Шығындар категориясына қатысты тәуекел көбіне көзге көрінбейтін факторлардан туындайды: белгіленген мөлшерден артық шығын шегу, жоспарланған бюджеттен ауытқу, операциялық және нарықтық өзгерістерге дер кезінде бейімделмеу.
Залал тәуекелі
Залалдар алдағы операцияларды талдау мен есептеудің жеткіліксіздігінен немесе жағдайды дәл болжай алмаудан пайда болады. Әсіресе, несиелік портфель сапасының төмендігі (ресурстарды тиімсіз орналастыру) және нарық конъюнктурасын толық есептемеу банк үшін қолайсыз жағдайлар ықтималдығын арттырады.
Табыстылық пен тәуекелдің қайшылығы
Жалпы алғанда, кез келген қызмет түрі белгілі бір тәуекелмен байланысты. Нарық жағдайында жұмыс істейтін кез келген кәсіпорын сияқты банк те жоғалтуларға және түрлі тәуекелдерге ұшырауы мүмкін. Банк басшылығы пайданы арттыруға ұмтыла отырып, шығын мен залалды барынша азайтуды көздейді. Алайда бұл ұмтылыстардың арасында ішкі қайшылық бар: банк иелері қосымша пайда үшін тәуекелге баруға дайын болуы мүмкін, ал салымшылар үшін ең маңыздысы — банкке сеніп тапсырылған қаражаттың сақталуы.
Сондықтан табыстылық пен тәуекел арасындағы оңтайлы тепе-теңдікті сақтау — банкті басқарудағы ең күрделі міндеттердің бірі.
Портфельдік тәуекелдер: банктің негізгі тәуекел картасы
Банк үшін негізгі тәуекел түрлері көбіне оның портфелімен байланысты, яғни банктің қаражатына орналастырылған қаржылық активтермен тікелей сабақтас. Тәжірибеде портфельдік тәуекелдің төрт негізгі түрі кең таралған:
Несиелік тәуекел
Қарыз алушының өз қаржылық міндеттемесін орындамауына байланысты банктік қарыз бойынша төлемді төлемеу тәуекелі. Бұл тәуекел қарыздар портфелінің сапасына тікелей тәуелді.
Өтімділік тәуекелі
Банктің өз міндеттемелерін уақтылы орындау үшін қолма-қол қаражатты немесе тез сатылатын активтерді жеткілікті деңгейде ұстай алмау қаупі.
Пайыз мөлшерлемесінің өзгеру тәуекелі
Нарықтық пайыз мөлшерлемелері өзгерген кезде банктің табыстылығының құбылуы және активтер мен міндеттемелердің қайта бағалануынан туындайтын тәуекел.
Валюталық тәуекел
Валюталық бағамдардың ауытқуына байланысты шетел валютасындағы активтер мен міндеттемелер құнының өзгеру қаупі.
Несиелік тәуекелдің түрлері және қиянатшылық жасау тәуекелі
Несиелік тәуекелді шартты түрде үш құрамдасқа бөлуге болады: қиянатшылық жасау тәуекелі, шетел несиелері бойынша тәуекел және ішкі қарыздар бойынша төлемді төлемеу тәуекелі.
Қиянатшылық жасау: тәжірибеден алынған сабақ
1991–1993 жылдары республикада үмітсіз қарыздардың көбеюінің маңызды себептерінің бірі — қарыз қаражатын мақсатсыз пайдалану болды. Тексеру нәтижелері маусымдық егін жұмыстарына, астық жинауға және меншікті қаражатты толықтыруға бөлінген мақсатты несиелік ресурстардың көзделген бағытта жұмсалмаған көптеген фактілерін көрсетті.
Мұндай жеңілдетілген несиелер кейде басқа банктерден алынған қарыздарды өтеуге, техника сатып алуға, немесе коммерциялық құрылымдарға қайта қаржыландыру арқылы нарықтық мөлшерлемемен сатылып, кейін валютаға айналдыру сияқты әрекеттерге бағытталды.
Халықаралық контекст
Қиянатшылық жасау банктік жүйеде 1980-жылдардың басында АҚШ-та да кең тараған. Сол кезеңде банкротқа ұшыраған банктердің едәуір бөлігі директорлар мен жоғары лауазымды қызметкерлердің әріптестеріне, туыстарына немесе достарына қамтамасыз етусіз және қарыз алушының қаржылық жағдайын тиісті деңгейде тексермей берген «достық» несиелерімен байланысты болғаны атап өтіледі.