Аударма - бір тілде жазылған мәтінді екінші тіл арқылы жеткізу
Аударманың әдебиеттегі орны
Аударма — әдебиеттің кең арналы, мол салаларының бірі. Оның тіл дамытумен байланысы ерекше: аударма арқылы бір халықтың таңдаулы әдеби мұралары басқа халыққа жетіп, оқырман жаңа ой мен жаңа көркемдік әлемнен сусындайды.
Бүгінде әлем әдебиетінің көптеген көрнекті туындылары қазақ тіліне аударылды. Сонымен бірге белгілі қазақ жазушыларының шығармалары басқа тілдерге тәржімаланып, әдеби байланыстарды нығайтып келеді. Осы үдеріс мәдени ықпалдастықты тереңдетіп, ұлттар арасындағы рухани жақындасуды күшейтеді.
Әдеби алмасу
Аударма халықтар арасындағы әдеби байланысты қалыптастырып, тұрақтандырады.
Тіл дамуы
Екінші тілдің лексикасы мен синтаксисіне қозғалыс беріп, жаңа қолданыстарды іріктеуге ықпал етеді.
Зерттеу ауқымы және аударматанудың өзектілігі
Әлемдегі әртүрлі халықтардың тілі, діні, табиғи ортасы мен шаруашылық қалпы олардың рухани дүниетанымының қалыптасуына әсер етеді. Сондықтан аударма — тек тілдік емес, мәдени-танымдық құбылыс.
Қазақ тіліндегі аударма саласы қоғамдық ғылымдар аясында салыстырмалы түрде кенжелеп қалғаны жасырын емес. Дегенмен әлем тілдеріндегі көркем шығармаларды қазақша сөйлеткен аударма үлгілері бұл бағытта елеулі еңбектің атқарылғанын көрсетеді.
«Аудару» ұғымын көпшілік жеңіл түсінгенімен, оны теориялық-әдістемелік тұрғыдан таратып, аналитикалық деңгейде талдаған іргелі зерттеулер сирек. Осы орайда аударматанудың лингвистикалық және лингвомәдени мәселелерін кең қамтыған Айман Алдашева еңбектерін ерекше атауға болады.
Назар аударатын тұс
Ғалым «Аударма және қазақтың ұлттық мәдениеті» бөлімінде аударманың көпқырлы табиғатын кәсіби деңгейде талдап, бұрын еленбеген қырларына назар аударады.
Аударманың анықтамасы және функционалдық теңбе-теңдік
Аударма — бір тілде жазылған мәтінді екінші тіл арқылы жеткізу; сондай-ақ осы әрекет нәтижесінде алынған мәтін, туынды.
Аудармада дайын мәтіннің тақырыбы, мазмұны және стильдік белгілері сақталып, екінші тілде функционалдық теңбе-тең балама жасалуы қажет. Яғни түпнұсқа қандай ақпараттық ықпал ету және эстетикалық қызмет атқарса, аударылған мәтін де сондай қызметте көрінуі тиіс.
Бұл талап аударма тілінің (мысалы, қазақ тілінің) лексикалық құрамына және грамматикалық-синтаксистік құрылымына әсер етеді: тілдік құралдар мәтіннің қызметіне қарай сұрыпталады.
Көркем аударма қағидаттары
Көркем аударма сапалы шығуы үшін аудармашы кемінде екі тілдің табиғатын ғана емес, екі халықтың мәдени-рухани болмысын да ескеруі керек. Әйтпесе түпнұсқаның ұлттық реңкі мен өзіндік ерекшеліктері көмескіленіп, көркемдік қуаты әлсірейді.
Мағына дәлдігі
Сөз қолданысы ойдың мағынасын толық жеткізіп, мәтіннің мәнін төмендетпеуі тиіс.
Көркемдік тұтастық
Көркемдік бояу, стиль, нәзік психология және өмір құбылыстарын беру қалпы сақталуы қажет.
Мысал
М. Әуезовтің «Абай жолы» романының орыс тіліне аударылуын жалпы алғанда сәтті шыққан үлгілердің қатарына жатқызуға болады.
Аударманың нысаны: жүйе емес, нақты мәтін
Аудармада түпнұсқа тілі мен аударма тілінің айырмашылықтарына жиі мән беріледі. Бірақ аударманың объектісі дерексіз жүйе емес, нақты тілдік мәтін екенін ұмытпау қажет. Аудармашының еңбегі сол нақты мәтіннің тіліне қатысты жасалатын нақты әрекеттерден тұрады.
Тіларалық өзгерістер (трансформациялар)
Бара-барлыққа жету үшін аудармашы әртүрлі тіларалық өзгерістерді орынды қолдана білуі тиіс. Аударматануда бұл тәсілдер трансформациялар деп аталады.
Трансформациялар, әдетте, түпнұсқадағы хабар мен мазмұнды аударма тілінің нормаларын сақтай отырып жеткізу мақсатына бағынады.