Екінші белгісі - әрбір нарыққа қатысушыларда толық ақпараттар көлемінің болуы
Бәсеке ұғымы және банктік бәсекенің негізгі белгілері
Әдетте бәсеке деп белгілі бір нарықтағы заңды тұлғалар арасындағы қарсыластықты айтады. Теория бойынша ол сол нарықтағы сатып алушылар мен сатушылар санына, сондай-ақ олардың операцияларының ауқымына байланысты анықталады. Банктік бәсеке туралы сөз болғанда, еркін нарыққа тән бірқатар белгілерді бөліп көрсетуге болады.
Еркін нарықтағы банктік бәсекенің 4 белгісі
- Көп институттардың болуы: капиталдар нарығында қаржылық қызмет көрсететін көптеген ұйымдардың жұмыс істеуі.
- Толық ақпаратқа қолжетімділік: қатысушылардың дұрыс шешім қабылдауы үшін деректердің жеткілікті болуы.
- Өнімдердің ұқсастығы: депозиттер, несиелер және өзге қызметтердің салыстырмалы біртектілігі.
- Әсер етпеу қағидасы: бірде-бір қатысушы өзгелердің шешіміне айтарлықтай ықпал ете алмауы.
Неге бәсекелестік маңызды?
Бәсекелестік кез келген салада қажет және еркін нарықта тиімді нәтиже береді: қызмет сапасы артады, өнім мен қызмет бағасы төмендеуге бейім болады, ал тұтынушылар ұтады.
Осыған байланысты жиі айтылатын болжам: банк капиталы неғұрлым шоғырланған ақша нарығында қарыздар бойынша пайыз жоғары болады, демек банктің табысы да жоғары болуы тиіс.
Пайыз мөлшерлемесі мен шоғырлану: тәжірибе не дейді?
Алайда банк ісіндегі бәсекелестікті зерттеу нәтижелері мұндай болжамды біржақты қолдамайды. Кейбір зерттеулер банктер саны көбейген сайын пайыз деңгейі төмендейтінін көрсетсе, басқа еңбектерде банктердің шоғырлануы мен несие пайыздары арасындағы байланыс әлсіз екені айтылады.
Ірі банктердің ставка саясаты
Тәжірибеде ірі банктер майда банктерге қарағанда жинақ салымдары бойынша жоғарырақ пайыз төлеп, қарыз бойынша төменірек пайыз алуы мүмкін.
Тәуекел мен шығын құрылымы
Ірі банктердің ірі клиенттерге несие беруі, әдетте, ұсақ банктердің шағын қарыздар беруімен салыстырғанда тәуекелі төмендеу әрі әкімшілік шығындары аздау болады.
Депозиттік сертификаттардың рөлі
Ірі банктерде мерзімді салымдардың едәуір бөлігі ірі депозиттік сертификаттар түрінде болады. Мұндай құралдар бойынша басқарушылық шығын салыстырмалы түрде төмен, ал төленетін пайыз жоғары болуы ықтимал.
Инновация және активтер құрылымы
Ірі банктер көбіне ынталырақ болып, банк қызметінің жаңа бағыттарында жаңашыл рөл атқарады. Олар активтерінің елеулі бөлігін несиелік операцияларға бағыттауға бейім.
Әлемдік банктік индустриядағы өзгерістер (1960-жылдардың соңы – 1980-жылдар)
Әлемдік банктік индустрия 1960-жылдардың соңынан бастап айтарлықтай өзгерістерді бастан өткерді. 1970–1980 жылдары бәсекелестіктің күшеюі бірнеше факторлармен байланысты болды.
1) Интернационалдану
Банктік индустрия интернационалдану үрдісіне түсті: шетелдік бәсекелестер нарықтарға өзара ене бастады. Нәтижесінде жаңа ойыншылар келіп, қызмет көрсету мәдениеті мен банктік өнімдердің жаңа түрлерін ұсыну арқылы клиент сұранысын кеңірек қанағаттандырды.
2) Капитал нарықтарының кеңеюі
Салымдарға қатысты салықтық жүйедегі өзгерістер мен дәстүрлі капиталдың жаңа нарықтарының ашылуы банктердің пассивтер құрылымын өзгертті. Пассивтердің едәуір бөлігі банкаралық нарық арқылы, сондай-ақ бағалы қағаздардың әртүрлі түрлерін шығару және сату арқылы қалыптаса бастады.
3) Диверсификация
Көптеген елдерде, заңнамалық шектеулерге қарамастан, банктік индустрия диверсификациялана түсті. Банктер банкке тән емес операцияларға еніп, мәні бойынша әмбебап несиелік мекемелерге айналды. Әртүрлі банк типтерінің арасындағы шекараның көмескіленуі ықпал ету аясы үшін бәсекені күшейтті.
4) Банктік емес институттардың басып кіруі
Өткір бәсекенің көріністерінің бірі — банктік емес қаржылық-несиелік мекемелер мен ірі қаржылық корпорациялардың ақша нарығына белсенді кіруі. Бұл үрдіс жұмыс істеп тұрған қаржы ұйымдарының акцияларын құру немесе сатып алу арқылы жаңа несиелік, есеп айырысу және инвестициялық операцияларды игерумен қатар жүрді.
5) Жеке тұлғаларға қызмет көрсету сегментіндегі күрес
Бәсекелестік жеке тұлғаларға қызмет көрсету бағытында да күшейді. Жинақ және қарыз банктері салымшылар қаражатын тиімді тарту үшін коммерциялық банктермен бәсекені шиеленістірді. Клиентті ұстап қалу мақсатында халыққа арналған бөлшек қаржылық қызметтер айтарлықтай кеңейді және сапасы артты: тұтынушылық қарыздар, несиелік қаржыландыру, сақтандыру, бастапқы және қайталама кепілмен операциялар және басқа да қызметтер.
Көптеген банктердің депозиттік базасының негізін табысы төмен клиенттер сегменті құрайды, әрі бұл сегмент үшін өзге қаржылық институттармен қатаң бәсеке жүреді.
Қазіргі үрдіс және ұлттық нарықтың ерекшелігі
Жаһандық деңгей
Қазіргі кезде банктік индустрия анағұрлым бәсекеге қабілетті бола түсті: әртүрлі қаржылық институттар арасындағы дәстүрлі айырмашылықтар тез жойылуда. Көптеген бәсекелестер қызметін ұлттық шекарадан тыс кеңейтіп, жаһандық ауқымда жұмыс істеуге мүмкіндік алды. Сонымен бірге заңнамалық шектеулерге қатаң байланбаған жаңа нарық субъектілері пайда болып, бұл оларға бәсеке күресінде айқын артықшылық берді.
Біздің елдегі жағдай
Біздің елде банктік жүйедегі өткір бәсекелестік туралы айту әзірге ерте. Банктер саны көп болғанымен, олардың бәрі бірдей бәсекеге қабілетті емес.
Банктік заңнамаға сәйкес, жарғылық капиталдың қалыптасу көздеріне қарай банктер мемлекеттік, жеке меншік, акционерлік, аралас және шетелдік болып жіктеледі.
Акционерлік банк: ерекшеліктері мен артықшылықтары
Банктерді ұйымдастырудың акционерлік формасының ерекшеліктері мен артықшылықтарын «Шаруашылық серіктестіктер мен акционерлік қоғамдар туралы» заң нормаларымен түсіндіруге болады.
Акционерлік қоғамның мәні
Акционерлік қоғам — құрылтайшылардың (қатысушылардың) меншік құқығы Ұлттық банк лицензиясы негізінде шығарылатын акциялармен куәландырылатын заңды тұлға. Акционердің банктегі үлесі мен табысы сатып алынған акция санына тікелей байланысты.
- Жауапкершілік шектеулі: акционердің жауапкершілігі тек сатып алынған акция сомасымен шектеледі.
- Банкроттық кезіндегі құқықтық салдар: банк банкротқа ұшыраса, кінә жеке акционерлерге емес, банкке жүктеледі.
- Басқаруға қатысу форматы: акционердің рөлі басқарманы сайлау және жылдық жиналыста банк саясаты бойынша дауыс беру арқылы іске асады.
Акционерлік емес форма (үлестік жарна)
Банкті ұйымдастырудың акционерлік емес формасы қатысушылардың меншік құқығын куәландыратын формалды құжатты талап етпейді. Алайда үлес қосушы банк қызметіне байланысты тәуекелді өз мойнына алып, банктің барлық міндеттемелері бойынша жауап береді.
Банкроттық жағдайында жауапкершілік банкке де, өз мүлкімен жауап беретін әрбір үлескерге де жүктелуі мүмкін.
Акцияларды беру мүмкіндігі
Акционер өз акцияларын басқа тұлғаға бере алады. Бұл банктің қызметі жекелеген акционерлердің қоғамнан шығуына, біліксіздігіне немесе банкротқа ұшырауына тәуелді болмайтынын білдіреді.