Мұстафа Шоқай кім
Тәуелсіздік және ХХ ғасыр басындағы ұлттық лидерлерді жаңаша зерттеу қажеттігі
Қазіргі таңда Қазақстан ұлттық тәуелсіз мемлекет ретінде орнығып, әлемдік тарихи және саяси үдерістегі орны айқындалып келе жатқан кезеңде ХХ ғасыр басындағы саяси үдерістердің көшбасшыларын тереңірек зерттеу өзекті болып отыр. Әсіресе олардың қазақ халқының бостандығы жолындағы күресі, әлеуметтік-саяси көзқарастары, жетекшілік рөлі және ғылыми-саяси мұрасының маңызы жүйелі түрде талданып, саралануы қажет.
Мемлекеттік деңгейде өткенге жаңаша қарауға ықпал еткен бастамалардың бірі — 1997 жылдың «Жалпы ұлттық татулық және саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу жылы», ал 1998 жылдың «Ұлттық тарих және халықтар бірлігі жылы» ретінде жариялануы. Бұл шешімдер тоталитарлық идеологияның салдарын ашық талқылауға, тарихи тәжірибені қайта таразылауға мүмкіндік берді.
Тәуелсіздік кезеңіндегі зерттеу бағыты: Алаш мұрасы
1991 жылы тәуелсіздік жарияланғаннан кейін Алаш қайраткерлері туралы зерттеулерге жол ашылып, олардың өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі ұлттық мүдде тұрғысынан жаңаша бағалана бастады. Бұл бағытта түрлі монографиялық еңбектер, мақалалар, құжаттық жинақтар жарияланып, Алаш қозғалысының тарихы ғылыми айналымға кеңірек енді.
Негізгі еңбектер мен жарияланымдар
-
М. Қойгелдиевтің «Ұлттық саяси элита. Қызметі мен тағдыры» еңбегінде Ә. Бөкейханов пен М. Шоқайдың өмірі мен қызметі кеңінен баяндалады.
-
М. Қозыбаевтың «Ақтаңдақтар ақиқаты» зерттеуінде Алаш зиялыларының саяси күресті буржуазиялық демократия шеңберінде жүргізгені, құқықтық қоғам және конституциялық бостандықтар аясындағы ұмтылыстары талданады.
-
Т. Омарбеков, М. Қойгелдиев, С. Өзбекұлы және басқа авторлардың тарихи-танымдық, ғылыми-публицистикалық еңбектері баспасөзде тұрақты жарияланып отырды.
-
Соңғы жылдары М. Шоқай, М. Тынышпаев туралы еңбектер, сондай-ақ М. Шоқайдың 3 томдық, Ә. Бөкейхановтың 2 томдық таңдамалы жинақтары жарық көрді.
-
А. Байтұрсынұлы мұрасын зерттеуде Р. Сыздықованың «Ахмет Байтұрсынұлы» кітабы секілді еңбектер ерекше аталады.
Сонымен қатар, жекелеген зерттеушілер Алаш қозғалысын бағалау үшін ең алдымен оның көш бастаушыларының кім болғанын нақтылау маңызды деп есептейді. ХХ ғасыр басындағы саяси-әлеуметтік үдеріс лидерлерінің көзқарасын талдауға арналған авторефераттар мен мақалалар да осы тақырыпты ғылыми тұрғыдан игеруге ықпал етті.
Зиялылардың қалыптасуы: білім ошақтары және жаңа буын
Зерттеушілердің деректеріне сүйенсек, ХІХ ғасырдың 20-жылдарынан 1917 жылға дейін Қазан университетінде шамамен 30 қазақ жасы, ал XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Петербург университетінде шамамен 20 қазақ студенті білім алған. Олардың қатарында Б. Қаратаев, Б. Құлманов, Б. Сыртанов, А. Тұрлыбаев, Ж. Досмұхамедов, М. Шоқаев, Ж. Ақбаев және басқа тұлғалар болған.
Бұдан бөлек, Мәскеу мен Петербургтің өзге жоғары оқу орындарын Ә. Бөкейханов, Х. Досмұхамедов, М. Тынышбаев секілді қазақ жастары тәмамдаған. Қазақ жастары Ресейден тыс, шетелдік шығыс оқу орындарында да оқыған: толық емес мәліметтер бойынша 1917 жылға дейін Стамбул университетінде бірқатар қазақ жастары білім алған.
Сандық көрініс
1917 жылға дейінгі кезеңде шамамен 120-ға жуық қазақ жасы жоғары білім туралы диплом алғаны, ал 700-дей жастың арнайы орта оқу орындарын бітіргені айтылады.
Тарихи мағына
Бұл үрдіс ұлттық элитаның қалыптасуын жеделдетіп, отаршылдық жағдайында саяси ой мен қоғамдық белсенділіктің жаңа деңгейге көтерілуіне негіз қалады.
Ұлт мүддесі жолындағы күрес: мақсат пен бағдар
ХХ ғасыр басындағы Қазақстандағы саяси үдерістердің лидерлері Ресей демократтарымен қатар еңбек етіп, отаршылдықтың салдарынан туындаған экономикалық және рухани дағдарыстан шығудың жолдарын іздеді. Олар қазақ мемлекеттігін қалпына келтіруді, халықты жалпыадамзаттық құндылықтармен таныстыруды, ұлттық өзіндік сананы жаңғыртуды мақсат тұтты.
Көрнекті тұлғалар қатары
Әлихан Бөкейханов, Тұрар Рысқұлов, Халел Досмұхамедов, Смағұл Сәдуақасов, Сұлтанбек Қожанов, Мұхамеджан Тынышбаев, Мұстафа Шоқай және басқа да қайраткерлер ұлттық саясаттың бағытын айқындауға ерекше үлес қосты.
Соған қарамастан, ХХ ғасыр басындағы саяси-әлеуметтік лидерлердің көзқарастарын тұтас қамтып, арнайы тұжырымдайтын іргелі зерттеулер әлі де жеткіліксіз. Көбіне Алаш тарихына қатысты еңбектер мен жекелеген тұлғалардың шығармалар жинақтары басым.
Ахмет Байтұрсынұлы: ағартушылықтан мемлекетшілдікке дейін
Ахмет Байтұрсынұлы ХХ ғасырдың басында-ақ ағартушылық, ғылыми-зерттеушілік, ақындық және журналистік қызметімен халыққа кеңінен танылды. Ол ғылым мен білім, әдебиет пен мәдениет саласында ондаған жылдар бойы ел игілігіне айналған мол мұра қалдырды.
Отарлық реформалар және жеке тағдыр
Ахмет Байтұрсынұлы азамат болып қалыптасқан кезең Қазақстанның Ресей империясының отарына толық айналған уақытымен тұспа-тұс келді. 1867–1868, 1886, 1891 жылдардағы әкімшілік, сот, салық реформалары отарлық тәртіпті заңдастырды. Әлеуметтік-саяси қысым күшейіп, қорлау мен жәбірлеу жиілеген ортада Байтұрсыновтар әулеті де зобалаңды бастан кешті.
XIX ғасырдың 80-жылдары Торғай уезінің бастығы Яковлевтің зорлығына жауап ретінде Ахметтің әкесі Байтұрсын қарсылық көрсетіп, соның салдарынан ұзақ мерзімге Сібірге жер аударылған. Бала Ахмет осындай әділетсіздікті көріп ерте есейді.
Ұлттық баспасөз және саяси ұйымға ұласқан қызмет
ХХ ғасыр басында қазақ қоғамындағы қоғамдық-саяси қозғалыс әуел баста жалпыұлттық-демократиялық мақсаттарды алға қойды. Бұл істің басында қазақ зиялылары тұрды. Әлихан Бөкейханов төңірегіне топтасқан Ахмет Байтұрсынұлы мен Міржақып Дулатов әдеби шығармалары арқылы ұлттық теңқұқылық, мәдениетті көтеру, жер мен суға қатысты отаршылдық саясатқа қарсылық сияқты мәселелерді көтерді. Бұған Ахмет Байтұрсынұлының «Масасы» (1911) мен Міржақып Дулатовтың «Оян, қазақ!» (1909) айқын дәлел.
1913 жылдан бастап Орынборда жалпыұлттық, бейресми «Қазақ» газеті шыға бастады. Ахмет Байтұрсынұлы газетті «халықтың көзі, құлағы һәм тілі» деп атап, оның міндетін — жұрттың ары мен зарына араша түсіп, халық сөзін сөйлеп, пайдасын қорғау деп айқындады. Бұл басылым 1917 жылы ұлттық-демократиялық партияны қалыптастыруға үлкен ықпал етті.
Алаш партиясы және бағдарламалық ұстаным
1917 жылғы Ақпан революциясынан кейін туған саяси мүмкіндіктер жағдайында 12–26 шілде аралығында Орынборда өткен бірінші жалпыұлттық съезде «Алаш» партиясы құрылды. Съезді ұйымдастыру мен құжаттарын әзірлеуде Ахмет Байтұрсынұлы ерекше белсенділік танытып, хатшылар тобына жетекшілік етті.
Кейін Ахмет Байтұрсынұлы Әлихан Бөкейханов, Міржақып Дулатов және басқа қайраткерлермен бірге партия бағдарламасының жобасын жасауға қатысты. Бағдарлама жобасы 1917 жылғы 21 қарашада «Қазақ» газетінде жарияланды.
Алаш автономиясы және тарихи таңдау
1917 жылғы 5–17 желтоқсандағы екінші жалпықазақ съезінде Алаш автономиясын құру, Алашорда үкіметін сайлау және халықтық милиция жасақтау сияқты түбегейлі шешімдер қабылданды. Бұл шешімдер қазан төңкерісінен кейінгі анархияға қарсы тосқауыл ретінде қарастырылды.
Алашорда бастапқыда Кеңес өкіметін мойындамай, азамат соғысы жағдайында оған қарсы күштермен одақтасты. Алайда 1919 жылдан бастап күштер ара салмағы өзгеріп, Алашордаға жаңа саяси жол іздеуге тура келді. Осы кезеңде Ахмет Байтұрсынұлы Әліби Жанкелдин арқылы байланыс орнатып, кейін Мәскеуде И. Сталинмен келіссөздер жүргізді.
Қазревком және автономияның институционалдық негізі
1919 жылғы 10 шілдеде В. И. Ленин қазақ өлкесін басқаратын революциялық комитет туралы уақытша ережеге қол қойды. Қазревком құрамына А. Байтұрсынұлы, С. Меңдешев, С. Пестковский және кейінірек басқа да қайраткерлер енгізілді.
Ахмет Байтұрсынұлының Кеңес жағына шығуы саяси науқанға айналды. Кейін ол бір жыл шамасында партия мүшесі болып, 1921 жылғы «тазалау» барысында енжарлық себепті қатардан шыққанын өзі тергеу құжатында көрсеткен.
1920-жылдар: рухани майдан және шығармашылық серпін
1920-жылдардың басында Алаш қозғалысына қатысы болған бірқатар қайраткерлер жаңа мемлекеттік құрылымдарда әртүрлі қызмет атқарды. Сол кезеңде ғылым, әдебиет, өнер салаларында маңызды еңбектер жарық көріп, халық игілігіне айналды. Ахмет Байтұрсынұлының «Әдебиет танытқышы», М. Әуезовтің «Әдебиет тарихы» және өзге де зерттеулер осы рухани өрлеудің көрінісі болды.
Бірақ 1920-жылдардың ортасынан бастап тоталитарлық жүйе күшейіп, ұлттық тарих пен мәдениет мәселелерін бұрмалау белең алды. Осы жағдайда Ахмет Байтұрсынұлы бастаған зиялылар идеологиялық қысымға қарсы рухани күрестің алдыңғы шебіне шықты.
Қуғын-сүргін және қайғылы үкім
1928 жылдан бастап бұрынғы Алаш жетекшілеріне «буржуазияшыл ұлтшыл», «кеңес өкіметінің жауы» сияқты айыптар тағылып, олар қудалауға түсті. 1930 және 1932 жылдардағы сот үкімдерімен көпшілігі лагерьлерге айдалып, жер аударылды. 1937–1938 жылдары «үлкен террор» зұлматы оларды қайта жалмады.
Ахмет Байтұрсынұлы 1929 жылы тұтқындалып, 1930 жылы үкім шығарылды; кейін жаза жер аударуға ауыстырылды. 1934 жылы елге оралғанымен, 1937 жылы қайта ұсталып, «халық жауы» деген жалған айыппен ату жазасына кесілді.
Жадыны жаңғырту: ақиқатқа қайту жолы
Кеңестік дәуірде қазақ зиялыларының есімін атаудың өзі қауіпті болды. Тәуелсіздік кезеңі тарихи әділеттілікті қалпына келтіруге мүмкіндік берді: архивтік деректер ашылып, қуғын-сүргін құрбандары туралы құжаттар жариялана бастады. Осы бағытта қоғамдық ұйымдар мен зерттеушілердің атқарған еңбегі ерекше.
Алайда әлі де толық ашылмаған деректер, нақтылауды қажет ететін тұстар бар. ХХ ғасыр басындағы саяси-әлеуметтік үдеріс лидерлерінің идеялық тұғырын, тарихи таңдауларын және мемлекетшілдік ойлау жүйесін терең талдау — бүгінгі гуманитарлық ғылымның маңызды міндеттерінің бірі.
Ескерту: Мәтіндегі кейбір дереккөздер мен сілтемелер (нөмірленген көрсеткіштер, сайт атаулары) бастапқы мәтін құрылымына сәйкес сақталды, алайда стильдік және грамматикалық тұрғыдан біріздендірілді.