Еуразия қос құрлығының жапсарына қанатын кере жайып, жүздеген ұлттың еркін дамуына төрт - бес ғасыр бойы тосқауыл болып келген алып империя XX ғасырдың соңғы он жылдығы басталар - басталмастан күйреп түсті

Кеңестен кейінгі кеңістік: күйреу, байланыс және жаңа ізденіс

Еуразия қос құрлығының жапсарына қанатын кең жайып, жүздеген ұлттың еркін дамуына төрт-бес ғасыр бойы тосқауыл болып келген алып империя XX ғасырдың соңғы онжылдығы бастала бере күйреді. Жетпіс жылға жуық үстемдік еткен Кеңес Одағы ыдыраған сәтте, бұрын одақтас атанған республикалар бірінен соң бірі тәуелсіздігін жариялап, жеке мемлекетке айналды.

Алайда жетпіс жылдан астам бір кеңістікте өмір сүрген елдер арасындағы туыстық, өндірістік және экономикалық байланыстар бір күнде үзіліп кетпеді. Шекаралар ұзақ уақыт ашық болып, қатынас тоқтамады. Тіршілік үшін ынтымақ қажет екенін түсінген жаңа мемлекеттердің басшылары «одақ» болмаса да, «достастық» қажет деген қорытындыға келді. Осы түсініктің нәтижесінде Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД) құрылды.

ТМД-ның жарияланған қағидаттары

Достастықтың түпкі ниеті бірқатар қағидаттармен айқындалды. Олар саяси тұрақтылық пен өзара тиімді экономикалық қатынасқа негізделуге тиіс еді.

• Мүше елдер бір-бірінің шекарасына қол сұқпауға міндеттенеді.
• Сыртқы қауіп төнген жағдайда бірлесіп қорғану тетіктерін қарастырады.
• Экономикалық ынтымақтастықты күшейтіп, тауар нарықтарына жол ашуды көздейді.
• Мәдениет, ғылым және білім салаларындағы ортақ қазынаны бірлесіп пайдалануды қолдайды.

Көп ұзамай тәуелсіз мемлекеттер дипломатиялық қатынас орнатып, елшіліктер ашты; ресми сапарлар мен келіссөздер арқылы барыс-келіс жанданды. Бірақ уақыт өте келе ТМД шеңберіндегі қатынастарда қайшылықтар тереңдей бастады.

Неліктен ортақ кеңістік бірден ұйыса алмады?

Кеңестен кейінгі кеңістікте экономикалық, саяси, геосаяси және мәдени-өркениеттік факторлар тым күрделі түйінге айналды. Мүше елдердің мүдделері мен сыртқы саяси басымдықтары, әлеуметтік-экономикалық даму деңгейі мен модельдері, сондай-ақ болашаққа көзқарастары бір-бірінен алшақ болды. Бұған қоса, жаңа тәуелсіз республикалардың барлығы дерлік ауыр әлеуметтік-экономикалық дағдарысты бастан өткерді; сондықтан кең көлемді интеграцияның мүмкіндігі шектеулі еді.

Соған қарамастан, тұтастай алғанда, кеңестен кейінгі кеңістікте жедел геосаяси жіктеліске жол берілмеуі ТМД-ның маңызды нәтижелерінің бірі ретінде аталады. Жіктеліс белгілері байқалғанымен, ол мемлекетаралық қақтығыстарға ұласатындай деңгейге жеткен жоқ.

Интеграция туралы ой: «егемендік пе, әлде ынтымақтастық па?»

ТМД мемлекеттері үшін ең күрделі ұғымдардың бірі интеграция болды. Бір кезеңде мәселе «егемендік пе, әлде интеграция ма — бірін таңда» деген қарапайым дилеммаға тіреліп қалды. Бұл көзқарас дүниені «ақ пен қараға» бөліп қабылдаудың салдары еді. Ал шын мәнінде, егемендік пен ықпалдастық бірін-бірі жоққа шығармай, керісінше толықтыра алады.

Бұл тұста халықаралық тәжірибе ерекше мәнге ие. Әртүрлі аймақтарда құрылған бірлестіктер (Еуропалық одақ, Араб мемлекеттері лигасы және өзге де өңірлік ұйымдар) өзара байланыстарды тереңдетіп, ортақ әрі қабылданатын шешімдер іздеудің институционалдық механизмдерін қалыптастырды.

ТМД тәжірибесінің сабағы: келісім көп, орындалым әлсіз

Өкінішке қарай, ТМД өзіне артылған үмітті толық ақтай алмады. Өзара қабылданған көптеген келісімдердің едәуір бөлігі іс жүзінде орындалмай қалды. Батыс пен Шығыстың көмегіне сүйену де тұрақты әрі жүйелі нәтиже бере қоймады.

Нәтижесінде кей бағыттарда, әсіресе экономикадан бөлек саясат, ғылым, мәдениет және білім беру салаларында да, елдердің бір-бірінен алшақтай түсу үрдісі байқалды. Ал дағдарыстың негізгі ауыртпалығын халық көтерді. Сондықтан қоғам неғұрлым тығыз ынтымақтастықты жиірек қолдай бастады: ортақ тіршілік кеңістігін өзара күш біріктірмейінше «жақсарту» қиын екені айқынырақ сезілді.

Интеграцияның адамдық өлшемі

Интеграция — тек экономикалық пайда үшін ғана емес, күнделікті өмірдің нақты мәселелерін жеңілдететін, адамдар арасындағы табиғи байланысты қалпына келтіретін гуманистік мақсатқа да қызмет етеді. Шекаралық шектеулерден туған тұрмыстық түйткілдерді азайту, бұрын бір кеңістікте бірге өмір сүрген қоғамдардың байланысын үйлестіру — ықпалдасудың маңызды қыры.

Бүгінгі әлемде мемлекетаралық ықпалдасу әртүрлі деңгейде жүріп жатыр. Әлемдік қоғамдастықта мойындалу, қауіпсіздік кепілдіктері, аумақтық тұтастық пен шекаралардың мызғымастығы — мұның бәрі де сыртқы байланыс мәдениетіне, серіктестікке және өзара тәуелді экономикалық жүйелерге сүйенеді. Әсіресе шағын және орта мемлекеттер үшін интеграциясыз өмір сүру барған сайын қиын.

Нарық, логистика және қарапайым мысал

Сауда айналымы үшін ашық бағыттар мен келісілген ережелер қажет. Мысалы, әлемде сапалы ұшақ өндіру — өте күрделі технологиялық сала; мұндай өнімді әр мемлекет бірден жасап шығара алмайды. Демек, әр ел өзінде бар ресурсты тиімді сатып, өзіне қажет тауар мен технологияны серіктестер арқылы алуға мәжбүр.

Қазақстан үшін де сыртқы нарықтарға шығатын жолдардың кеңеюі маңызды болды: бұрын транзиттің негізгі бөлігі Ресей арқылы өтсе, кейін оңтүстік бағыттар кеңейіп, Иран арқылы Үнді мұхитына шығатын дәліздер іске қосылды; Қытай арқылы Тынық мұхитқа шығу мүмкіндігі де артты. Бұл — ықпалдастықтың нақты экономикалық өлшемі.

XXI ғасыр алдындағы түйін: тиімді ықпалдасу қандай болуы керек?

Шынайы ықпалдасудың болашағын түсіну саясаткерлерге ғана емес, интеллектуалдық ортаға да күрделі міндет жүктейді. Реалистік көзқарас бірқатар тұжырымға жетелейді: ең алдымен, кешегі кеңестік кеңістікті қысқа мерзімде түгелдей бір ғана үлгімен біріктіру екіталай. Сондықтан ықпалдасуды географиясы ықшамдау, бағыты нақты салалар мен арналар бойынша кезең-кезеңімен тереңдету қисындырақ.

Еуропа, Солтүстік Америка және Күнгей-Шығыс Азия тәжірибесі бір шындықты көрсетеді: өркениетті ықпалдасу ұлттық егемендікті әлсіретпей, керісінше оны нығайта отырып жүзеге аса алады. Әлемде экономикалық бәсеке күшейген сайын, әр мемлекет серіктес пен нарық іздейді. Жалғыз қалған елдің ұзақ мерзімде өркендеуі қиын.