Қылмысты дұрыс саралау
Қылмысты дұрыс саралаудың маңызы
Әділ соттылық пен заңдылықты қамтамасыз етуде қылмыстық құқықтың Ерекше бөлімінің рөлі ерекше. Қылмыстық жауаптылықты қолданудың түпкі шарты — адамның іс-әрекетінде нақты қылмыс құрамының барлық белгілерінің болуы. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің қағидаларына сәйкес, қасақана немесе абайсызда әрекет жасаған адам ғана кінәлі деп танылады; ал құрам белгілері жоқ жағдайда адам жауапқа да, жазаға да тартылмайды.
Негізгі қағида
Қылмыстық жауаптылықтың бірден-бір негізі — қылмыстық заңда көрсетілген қылмыс құрамының барлық белгілері бар іс-әрекеттің жасалуы.
Қылмысты саралау нені білдіреді?
Қылмысты дұрыс саралау мәселесі қылмыстық-құқықтық теорияда кеңінен талқыланғанымен, кей еңбектерде ұғымды түсіндіруде қайшылықтар да кездеседі. Соған қарамастан, ортақ түйін айқын: қылмысты дұрыс саралау — мемлекеттің жаза қолдану саласындағы қызметінің дұрыс жүзеге асуының бастапқы шарты.
Дұрыс саралау қылмыстың жағдайын, деңгейін, құрылымын және даму сипатын дәл анықтауға мүмкіндік береді. Ал саралау қателігі кінәлі адамға орынсыз жеңіл немесе негізсіз ауыр жаза тағайындауға әкелуі мүмкін. Бұл әділ жаза тағайындау қағидасына қайшы келеді.
Мысал ретінде
Қылмысты дұрыс саралау қажеттілігі сот тәжірибесінде де көрінеді. Мәселен, Жоғарғы Соттың қадағалау алқасында бір іс бойынша жәбірленушінің өлімі абайсыздықтан болғаны ескеріліп, әрекет ҚК 96-бабының 1-бөлігінен ҚК 103-бабының 3-бөлігіне ауыстырылып, құқықтық баға нақтыланған.
Істің мән-жайы бойынша, О. 2000 жылғы 13 шілдеде мас күйінде ерегіс кезінде бұрын 3–4 жыл күреспен айналысқанының тәсілдерін қолданып, жәбірленуші Ә.-ні мойын тұсынан қапсыра құшақтап, жамбасқа салып екі рет лақтырып, жерге құлатқан. Соның салдарынан жәбірленушінің мойын омыртқасы сынған.
Бұл жағдайда «өлтіру ниеті болды» деген тұжырыммен толық келісу қиын, өйткені тараптар арасында алдын ала қастандық немесе өшпенділік болмаған. О. жәбірленушінің өліп кетуін болжамағанымен, күрес тәсілдерін қолдану арқылы әрекеттерінің қауіпті екенін біле тұра және ауыр зардап тууы мүмкін екенін болжай тұра, оның болуына саналы түрде жол бергені көрсетілген.
Неге қате саралау қауіпті?
Қылмысты дұрыс сараламау тек жаза мөлшеріне әсер етіп қоймайды. Ол қылмыстың статистикалық есебін бұрмалап, құбылыспен тиімді күрес жүргізуді қиындатады. Қылмыспен күрестің нәтижелі болуы үшін оның сандық және сапалық көрсеткіштерін, жасалған әрекеттердің мәнін, сондай-ақ қылмыскер тұлғасын жан-жақты ашу қажет.
Әділеттілікке әсері
Дұрыс сараланбаған іс әділ жаза қағидасын әлсіретеді: кінәліге негізсіз жеңіл немесе шамадан тыс ауыр жаза қолданылуы ықтимал.
Қоғамдық сенімге әсері
Заңға негізделген әділ үкім сот органдарының және құқық қорғау органдарының беделін нығайтады; қате бағалау керісінше сенімді төмендетеді.
Жеке адам құқықтарының кепілі
Қылмысты дұрыс саралау — Конституцияда және өзге заңдарда бекітілген құқықтарды қорғаудың маңызды кепілі. Саралаудағы қателік сотталған адамның заңмен қорғалатын мүдделеріне елеулі зиян келтіреді: жаза әділетсіз тағайындалып қана қоймай, оның тағдырына қатысты қосымша салдарларға соқтырады.
Мәселен, қате саралау нәтижесінде жаза мөлшері өзгеріп қана қоймай, түзеу мекемесінің түрін таңдауға, мерзімінен бұрын босату немесе шартты түрде босату мәселесіне де ықпал етуі мүмкін.
Қорытынды
Қылмысты дұрыс саралау — сот төрелігін әділ жүзеге асырудың кепілі, заңдылық пен әділеттілік қағидаларын іске асырудың басты шарты. Ол қылмыстық жауаптылықты негізді қолдануға, статистикалық есептің дұрыстығына, қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге және азаматтардың құқықтарын қорғауға тікелей қызмет етеді.