Республиканың оңт
Қазақстанның табиғи әртүрлілігі: топырақ, өсімдік және жануарлар дүниесі
Қазақстан аумағында әлемнің көптеген өңірлерінде кездесетін топырақ түрлерінің дерлік бәрі таралған: тайга мен тундраға тән топырақтардан бастап шөлдік топырақтарға дейін. Ылғалды субтропик белдеуіне тән топырақ қана жоқ. Мұндай алуандық ел аумағының кеңдігімен ғана емес, табиғи жағдайлардың географиялық белдеулік заңдылықтарына сай өзгеруімен түсіндіріледі.
Аумақтық айырмашылық
Солтүстіктегі Батыс Сібір ойпатынан оңтүстіктегі Алатау өңіріне дейінгі аралық шамамен 1500–1600 км, ал батыстағы Атыраудан Алтайға дейінгі қашықтық 3000 км-ге жуық.
Жазық пен таудың үлесі
Жазық алқаптар республика аумағының 86%-ын алып, мұнда өзгеріс көбіне көлденең белдеулікке бағынады. Таулы өңірлер 14% болып, тік белдеулік айқын байқалады.
Табиғи байлық
Ел флорасында шамамен 15 мыңдай өсімдік түрі, ал фаунасында сүтқоректілердің 180, құстардың 500 түрі бар.
Топырақ жамылғысы: белдеулік заңдылықтың көрінісі
Қазақстанда топырақ жамылғысының түзілуі мен таралуы климатқа, ылғал мөлшеріне, жер бедеріне және өсімдік жамылғысына тікелей тәуелді. Жазықта топырақ солтүстіктен оңтүстікке қарай бірізді ауысып отырады, ал тауда белдеулер биіктікке байланысты өзгереді.
Екі негізгі заңдылық
Көлденең белдеулік — жазық өңірлерде солтүстіктен оңтүстікке қарай климат құрғап, топырақ типтері де соған сәйкес ауысады.
Тік белдеулік — таулы аймақтарда биіктеген сайын температура төмендеп, ылғал режимі өзгеріп, топырақ пен өсімдік белдеулері қалыптасады.
Жазық аймақтардағы топырақ белдеулері
Қазақстанның жазық алқаптарының жалпы ауданы шамамен 235 млн га. Мұнда солтүстіктен оңтүстікке қарай бірнеше ірі топырақ белдеуі таралған.
1) Орманды дала белдеуі (қиыр солтүстік)
Негізінен Батыс Сібір ойпатында орналасқан бұл өңірдің жер бедері жазық әрі ойпатты. Мұнда шайылған сұр орман топырағы және шайылған, сілтісізденген қара топырақ кең таралған.
Құнарлылығы: жоғары, егіншілікке қолайлы.
Негізгі дақыл: жаздық бидай.
Қалған аумақты орман, шабындық және жайылымдар алып жатыр. Ауданы шамамен 400 мың га.
2) Қара топырақты дала белдеуі
Жалпы Сырттан Ертіс өңірі жазығына дейін 2000 км-ге созылатын бұл белдеудің ауданы 25,7 млн га. Оның ішінде 15 млн га — жыртылған жер, негізінен астық дақылдары өсіріледі.
Кәдімгі қара топырақ белдемі
Батыс Сібір ойпатының оңтүстігін, Сарыарқаның және Жайық биік шығыс жазығының солтүстік бөліктерін қамтиды (ені 100–140 км). Ауданы 11,8 млн га. Жазық, құнарлы; астық егісі мен етті-сүтті мал шаруашылығы жақсы дамыған.
Оңтүстік қара топырақ белдемі
Кәдімгі қара топырақ белдемінің оңтүстігін бойлай орналасқан (ені 50–125 км). Ауданы 13,9 млн га. Ылғалы салыстырмалы жеткілікті, дәнді дақылдарға қолайлы. Құрғақшылық әр 7–9 жылда бір-екі рет қайталанады.
3) Қара-қоңыр топырақты құрғақ дала және шөлейт дала
Шөлге дейінгі орталық аумақты алып жатқан бұл белдеудің ауданы 90,5 млн га (республика аумағының 33,2%-ы). Солтүстіктен оңтүстікке қарай үш белдем аралығы ажыратылады.
Күңгірт қара-қоңыр топырақ
Қоңыржай қуаң дала. Қарашірік мөлшері 3–4%. Ауданы 27,7 млн га. Құрғақшылық әр 3–4 жылда бір қайталанады, сондықтан тұрақты өнім алу қиын.
Соңғы жылдары тиімсіз пайдалануға байланысты жыртылған жер көлемі бұрынғы 10 млн га-дан 3–4 млн га-ға дейін қысқарды.
Жай қара-қоңыр топырақ
Ауданы 24,4 млн га. Қарашірік 2–3%. Құрғақшылық жиі (кейде жыл сайын, кейде екі жылда бір), тұрақты су көздері болмағандықтан суарылмайтын егіншілік тиімді емес.
Тың игеру кезеңіндегі шамадан тыс жырту нәтижесінде игерілген 4–5 млн га жердің едәуір бөлігінде кейінгі 10–12 жылда егіс тоқтап, тек аз көлемде малазықтық дақылдар қалды.
Ашық қара-қоңыр топырақ
Өте қуаң шөлейт дала. Ауданы 38,4 млн га. Негізінен мал шаруашылығына қолайлы жайылымдар басым.
4) Шөл белдеуі
Қазақстандағы ең кең белдеу: ауданы 119,4 млн га, яғни республика аумағының шамамен 44%-ы. Екі белдем аралығы айқын бөлінеді.
Қоңыр топырақты шөл
Ауданы 57,4 млн га. Жауын-шашын 120–150 мм. Қарашірік 1–1,5%. Жусаны мол болғанымен жайылымы жұтаң учаскелер кездеседі.
Сұр-қоңыр топырақты шөл
Ауданы 61,8 млн га. Жауын-шашын 80–130 мм. Қарашірік шамамен 1%. Құм, тақыр, сор жиі ұшырасады.
Мал шаруашылығы басым, егіншілік негізінен суармалы жерлерде ғана шоғырланған.
Таулы аймақтың топырағы: 4 биіктік белдеу
Қазақстанның оңтүстік-шығысын алып жатқан таулы өңірлердің ауданы шамамен 37 млн га (республика аумағының 14%-ы). Топырақ пен климат жағдайына қарай төрт биіктік белдеу ажыратылады.
1) Тау етегіндегі шөлейт-далалы белдеу (450–750 м)
Тянь-Шань етектерінде — сұр, Батыс Тянь-Шаньда — сұр-қоңыр, Солтүстік Тянь-Шань мен Алтай етектерінде — ашық қара-қоңыр топырақ тараған. Суармалы және тәлімді егіншілік пен мал шаруашылығы дамыған.
2) Аласа таулы дала белдеуі (600–2200 м)
Алтай мен Солтүстік Тянь-Шаньда таудың күңгірт қара-қоңыр және қара топырақтары, Батыс Тянь-Шаньда сұр-қоңыр және таудың қоңыр топырақтары басым. Қарашірік мөлшері 10–15%. Жайылымы шүйгін, орманды алқаптары қалың.
3) Орташа таулы орманды-далалы және шалғынды-орманды белдеулер (1000–2500 м)
Негізінен таудың шайылған, сілтісіз қара топырақтары, сұр орман топырақтары және таулы-шалғынды топырақ таралған. Батыс Тянь-Шаньда таудың қоңыр, Алтайда күлгін топырақтар түзіледі. Орман шаруашылығы мен жайылым әлеуеті жоғары.
4) Биік таулы альпілік және қарлы-мұзды белдеу (1800–3800 м және жоғары)
Топырағы негізінен альпілік, субальпілік, шалғынды-шымды. Көп бөлігін топырақсыз тасты шыңдар, мәңгі мұз бен қар жамылғысы алып жатыр. Шалғынды жерлер жазғы жайлау ретінде пайдаланылады.
Өсімдіктер дүниесі: түр байлығы және эндемиктер
Қазақстанда өсімдіктердің шамамен 15 мыңдай түрі бар: 2 мыңнан астамы — балдырлар, 5 мыңдайы — саңырауқұлақтар, 600-ге жуығы — қыналар, 500-ге жуығы — мүктер, ал 6 мыңнан астамы — жоғары сатыдағы түтікті өсімдіктер.
Жоғары сатыдағы өсімдіктер
Интродукцияланған және мәдени дақылдарды қоспағанда, шамамен 6100 түр (161 тұқымдас, 1120 туыс).
Эндемиктер
Тек Қазақстанда өсетін эндемик түрлер саны шамамен 730. Саңырауқұлақтар құрамында эндемиктердің үлесі 4,8%.
Ежелгі іздер
Оңтүстік Балқаш өңірі мен Бұрынтауда жоғарғы ордовик қатпарларынан алғашқы құрлықтық өсімдіктердің қалдықтары табылған. Олар шамамен 450 млн жыл бұрын тіршілік еткен.
Флораның қалыптасу кезеңдері
- Эоцендік субтропиктік (36–58 млн жыл бұрын)
- Олигоцендік орманды-мезофильдік (26–35 млн жыл бұрын)
- Неогендік (ежелгі жерортатеңіздік таулы-ксерофиттік және субтропиктік-ксерофиттік бұталық)
- Миоцен–плиоцендік алғашқы далалық (13–25 млн жыл бұрын) және плейстоцендік (шамамен 2 млн жыл)
Пайдалы өсімдіктердің қайнар көзі
Жем-шөптік: 700+ түр
Дәрілік: ~400 түр
Әсемдік-безендірушілік: 700–800 түр
Шірнелі: 300+ түр
Эфир-майлық: ~450 түр
Улы-зиянды: 250+ түр
Табиғи аймақтардағы өсімдік жамылғысы
Қазақстанда өсімдік түрлерінің таралуы табиғи аймақтар мен таулы белдеулерге қарай өзгереді. Жазық өңірлер орманды дала, дала, шөлейт және шөл аймақтарына ажыратылады.
Орманды дала (2,04%)
Көкшетау мен Петропавл маңында орналасқан. Орман түзуші ағаштар: жылауық қайың, талдың бірнеше түрі. Бұталардан итмұрын, тобылғы, далалық шие кездеседі. Шалғындық және далалық телімдерде алуан түрлі шөптесіндер мен астық тұқымдастар басым.
Оңтүстік, ылғалы аз орманды дала
Сұр орман топырағында қайыңды-теректі ормандар, қара топырақта шалғынды-далалық экожүйелер таралған.
Құрғақ, шоқталған орманды дала
Қайыңды-теректі шоқ ормандар және қара топырақтағы алуан түрлі шөптесінді, астық тұқымдасты дала қауымдастықтары басым.
Дала (28%, 110,2 млн га)
Еділ–Жайық аралығынан Алтай–Тарбағатай бөктеріне дейін 2500 км-ге созылады. Далалық флора құрамында 2000-нан астам түр бар деп есептеледі, оның 175-і — эндемик. Негізгі басым түрлер: қау (боз), бетеге, тобылғы, қарағай, аласа бадам.
1) Құрғақ дала
Кәдімгі және оңтүстік қара топырақтағы алуан түрлі шөптесінді-бозды қауымдастықтар.
2) Қара-қоңыр топырақты дала
Күңгірт қара-қоңыр және қара-қоңыр топырақтарда бетегелі-бозды дала.
3) Шөлейт дала
Ашық қара-қоңыр топырақта жусанды-бозды дала.
Шөл (124,6 млн га)
Өсімдік жамылғысы ерекше алуан түрлі: 2500–2800 түр, оның ішінде 200–215 түр — эндемик. Шөл аймағы бес белдемге жіктеледі.
1) Солтүстік, далалы жердегі құрғақ шөлдер
Ауданы шамамен 40 млн га (14,7%). Астық тұқымдасты-жартылай бұталы және құмдақ-бұталы шөлдер таралған.
2) Орталық (солтүстік тұрандық) өте құрғақ, ыстық шөлдер
51,2 млн га (18,9%). Жусанды, бұйырғынды, изенді жартылай бұталар, сексеуілді және бұталы қауымдастықтар басым.
3) Оңтүстіктегі өте құрғақ, ыстық шөлдер
30,3 млн га (11,1%). Эфемероидты-жартылай бұталы жамылғы, ал құмдарда бұталы-сексеуілді-эфемероидты қауымдастықтар тән.
4–5) Тау етегіндегі өте ыстық және өте құрғақ шөлдер
Тиісінше 3,2 млн га (1,2%) және 11,6 млн га (4,3%). Эфемероидты ірі шөптесін-жартылай бұталар және псаммофиттік бұталар таралған.
Таулы экожүйелер (18,6 млн га, ~7%)
Таулы экожүйелер флорасы 3400–3600 түрден тұрады деп шамаланады. Эндемиктер саны 540–570. Қаратау флорасының өзінде 165–170 эндемик түр бар.
Орман типтері
Шыршалы (Шренк, сібір шыршасы), майқарағайлы, самырсынды; сондай-ақ Сиверс алмасы, қырғыз алмасы, кәдімгі өрік, түкті қайың, көк терек секілді жапырақты ормандар кездеседі.
Қауымдастықтар
Итмұрын, бөріқарақат (зерек), арша, қылша, бетеге, сарыкүйік қауымдастықтары кең таралған.
Жануарлар дүниесі: таралуы, маңызы және өзгеруі
Қазақстанда сүтқоректілердің 180, құстардың 500, бауырымен жорғалаушылардың 52, қосмекенділердің 12, балықтың 104-ке жуық түрі бар. Омыртқасыздар одан да көп: жәндіктердің өзі 30 мыңнан асады.
Орманды дала және дала жануарлары
Орманды далада бұлан, елік, ақ қоян, су егеуқұйрығы, орман тышқаны, бұлдырық, ақ кекілік мекендейді. Көлдерде аққу, қаз, үйрек, шағала сияқты су құстары таралған.
Дала белдемінде суыр, саршұнақ, дала тышқандары, ал құстардан дуадақ, безгелдек, сұңқар, бозторғайлар кездеседі. Көктемнен күзге дейін ақ бөкен үйірлері жайылып, қысқа қарай шөлге ығысады.
Шөлейт пен шөл жануарлары
Шөлейтте саршұнақ, қосаяқ, құм тышқаны, қоянның бірнеше түрі таралған. Үстірт пен Маңғыстау аймағында үстірт арқары, қарақал, ұзын инелі кірпі, қарақұйрық кездеседі.
Сазды және қиыршық тасты шөлдерде Қазақстанға ғана тән жалман ерекше назар аударады (Бетпақдала, Балқаш маңы, Алакөл және Зайсан ойыстары). Солтүстік Балқаш маңында бес башайлы ергежейлі қосаяқ сияқты сирек түрлер де бар.
Сулы-батпақты алқаптар
Өзен-көл аңғарларындағы тоғайларда елік, жабайы шошқа, құм қояны, қырғауыл кездеседі. Балқаш, Сасықкөл секілді көлдер жағалауындағы қамыс арасында бірқазан, жалбағай, ақ және көк құтан, қарақаз, шағала ұялайды.
Алакөлде Қазақстанның Қызыл кітабына енген өте сирек реликт шағала қоныстайды.
Таулы өңірлердің фаунасы
Алтайдың қылқанжапырақты ормандарында бұлан, марал, құдыр, сібір таутекесі, арқар, қоңыр аю, бұлғын, сусар, барыс, тиін, құр, шіл кездеседі. Сауыр, Тарбағатай және Жетісу (Жоңғар) Алатауы аймақтарында да марал, елік, арқар, таутеке, сілеусін, барыс таралған.
Оңтүстік-шығыс тауларында жыртқыш құстардан қозықұмай, тазқара, бүркіт жиі ұшырасады.
Антропогендік әсер және практикалық маңызы
Кейбір жануарлар (ақ бөкен, марал, жабайы шошқа, ондатр, суыр) кәсіптік мақсатта ауланады. Ал саршұнақ, тышқан тәрізді кемірушілер егінге зиян келтіріп, кейбір ауруларды таратуы мүмкін.
Соңғы 150–200 жылда жерді игеру, суару, кейбір жайылма аңғарларды құрғату және егістік құрылымының өзгеруі нәтижесінде фауна құрамы айтарлықтай өзгерді: керқұлан (Пржевальский жылқысы), қабылан, тұран жолбарысы, тоғай бұғысы сияқты түрлер жойылып кетті.
Қорғау және Қызыл кітап: сирек түрлерді сақтау
Қазір бірқатар бағалы және сирек түрлерге жойылу қаупі төніп отыр. Олардың қатарында қарақұйрық, үстірт арқары, арқар, Мензбир суыры, ортаазиялық өзен құндызы, қарақал бар. Құстардан дуадақ, безгелдек, қоқиқаз, орақтұмсық, жыланжегіш қыран, бүркіт, балықшы, кезқұйрықты субүркіт саны қатты азайған.
Қызыл кітаптағы топтар
- Аңдар: 40 түр
- Құстар: 56 түр
- Бауырымен жорғалаушылар: 10 түр
- Қосмекенділер: 3 түр
- Балықтар: 16 түр
Мәліметтер Қазақстанның “Қызыл кітабының” 3-басылымында қамтылған.
Қорықтардағы қорғау жұмыстары
Көптеген сирек түрлер мемлекеттік қорғауға алынып, қорықтарда сақталады. Негізгі қорықтар қатарына: Ақсу-Жабағылы, Барсакелмес, Қорғалжын, Наурызым, Марқакөл, Үстірт қорықтары жатады.
Табиғатты қорғау — тек сирек түрлерді сақтау емес, сонымен бірге топырақ құнарын жоғалтпау, жайылымды тоздырмау, су ресурстарын ұқыпты пайдалану сияқты өзара байланысқан міндеттер жүйесі.
Дереккөз туралы
Мәтін мазмұны энциклопедиялық деректер негізінде редакциялық өңдеуден өтті (Қаз. энциклоп. 5-том).