Оқушылар арасындағы делдалдық әрекет және оқушыларға арнайы оқылатын бағдарламалар
Мектептегі кикілжіңді мінез-құлықтың алдын алу
Мектептегі жасөспірімдер арасында туындайтын кикілжіңдерді толықтай болдырмау мүмкін емес. Дегенмен оқушының тұлғалық әлеуметтенуі барысында рухани және жағымды құндылықтарды түсінуін қолдау арқылы кикілжіңдердің жиілігі мен қарқындылығын төмендетуге болады.
Негізгі ұстаным
Кикілжіңнің алдын алуда маңызды рөл атқаратын факторлардың бірі — тәртіп. Тәртіп — баланың белгілі бір ережелер мен жауапкершілікке бағыну арқылы өзіне қажет еркіндігін қауіпсіз әрі толық дамытуына мүмкіндік беретін дағды.
Мұғалім тұлғасының ықпалы
Оқушылардың кикілжіңді қылықтарына мұғалімнің жеке тұлғасы мен кәсіби ұстанымы айтарлықтай әсер етеді. Мұғалімнің оқушылармен әрекеттесуі бірнеше қырынан көрінеді.
1) Қарым-қатынас стилі
Мұғалімнің сыныппен қарым-қатынас стилі баланың құрдастарымен қатынас құруына үлгі болады. Зерттеулер бастауыштағы алғашқы мұғалімнің педагогикалық такті мен коммуникация стилі оқушының ата-анасымен, сыныптастарымен өзара әрекеттесуіне және тұлғалық қасиеттерінің қалыптасуына ықпал ететінін көрсетеді (О. Осадько).
2) Кикілжіңге араласу мәдениеті
Мұғалім оқушылар арасындағы кикілжіңге міндетті түрде араласуы тиіс, бірақ бұл «басып тастау» емес. Жағдайға қарай әкімшілік шешім де, қарапайым кеңес те, делдалдық ұйымдастыру да тиімді болуы мүмкін.
Ескерту
Деректер бойынша, оқушылармен жеке тұлғалық тұрғыда қарым-қатынас жасайтын және педагогикалық тактіге сүйенетін стиль кикілжіңнің алдын алуға ықпал етеді. Ал біржақты, бұйрыққа негізделген авторитарлы тәсіл сынып ішіндегі кернеуді күшейтіп, кикілжіңдердің көбеюіне алып келуі мүмкін.
Оқыту бағдарламалары: түсіну, шешу және басқару
Кикілжіңді түсіну дағдысымен қатар, оны шешу және басқару тәсілдерін жүйелі түрде үйрету маңызды. Оқу бағдарламаларында кикілжіңнің пайда болуы, алдын алу, шешу және басқару мәселелері өзара байланысты түрде қарастырылуы қажет (Дж. Леви).
М. Липман ұсынған когнитивті бағдарлама
- «Өмір» және «зорлық» ұғымдарының мәнін нақты мысалдар арқылы ашу.
- Дискуссия арқылы осы ұғымдарға қатысты тәжірибелік түсінікті (феноменологияны) талдау.
- Оң құндылықтарға жету жолдарын көрсету және теріс мінез-құлықтан алшақ болудың тәсілдерін талқылау (Липман, 1995).
Оқу мазмұнын құрастыру логикасы
Теориялық бөлік
Кикілжің ұғымын нақтылау, себептері мен типтерін (жеке тұлғалық және т.б.) түсіндіру, әртүрлі ғылымдардағы кикілжің теорияларын талдау (психология, социология, тарих, экономика, білім беру және т.б.).
Тәжірибелік бөлік
Рөлдік ойындар, нақты жағдайларды талдау, тыңдау мәдениеті, эмоцияны жеткізу, келіссөз және шешім қабылдау дағдыларын дамыту.
Топтық жұмыстың ережелері
- Кооперативті атмосфера қалыптастыру.
- Басқаның пікірін және сезімін құрметтеу.
- Топ ішіндегі әңгімелердің құпиялығын сақтау (конфиденциалдылық).
- Өзара көмектесу және жауапкершілік бөлісу.
Жаттығулар үлгілері (12–18 жас)
A) «Кикілжің күнделігі»
Мұғалімдер мен оқушылар бір апта бойы кикілжің жағдайларын жазып, сұрақтарға жауап береді: кім қатысты, не себеп болды, қалай аяқталды, қандай сезім туды, қандай стратегия қолданылды.
B) «Шешу жолдары»
Қысқа ситуациялар ұсынылады. Оқушылар өз реакциясын жазады немесе айтады. Қолданған стратегиялары талданады: проблеманы шешу, конфронтация, медиация.
C) Коммуникация дағдылары
Белсенді тыңдау, вербалды емес сигналдар, нақты хабарлама құру, эмоцияны дұрыс жеткізу бойынша жаттығулар орындалады.
Мектептегі делдалдық (оқушы медиаторлары)
Соңғы жылдары мектепте делдалдықты (медиацияны) енгізу тәжірибесі кеңейіп келеді. Бұл бағыттың өзегі — оқушыларды медиаторлық дағдыларға арнайы бағдарламалар арқылы үйрету және кикілжіңді «күшпен емес», келісім арқылы шешуге жағдай жасау.
Неліктен бұл қажет? (Д. және Р. Джонсондар)
- Мектепте тыныш әрі қауіпсіз оқу ортасын қалыптастыру.
- Кикілжің потенциалын пайдалы арнаға бұрып, мотивацияны, зейінді және шығармашылық шешімдерді күшейту.
- Оқушыларды болашақ өмірінде (отбасы, жұмыс, қоғам) кикілжіңді конструктивті басқаруға дайындау (Johnson D. & R., 1994).
Анықтама
Мектеп делдалдары (оқушы медиаторлары) — арнайы дайындықтан өткен оқушылар. Олар қатарластары арасындағы даулы жағдайларда екі тараптың бір-бірін дұрыс түсінуіне көмектесіп, шешім іздеу процесін жүргізеді.
Д. Шапиро атап өткен позитивті нәтижелер
Альтернативті шешімдер пайда болады
Оқушылар кикілжіңге жауап ретінде тек әкімшілікке жүгіну, төбелесу немесе қашқақтау емес, келісімге келудің басқа жолдарын көреді.
Кикілжің конструктивті процеске айналады
«Жеңу–ұтылу» логикасының орнына тараптардың мүддесіне сай, өзара тиімді шешім іздеу кеңейеді.
Қарым-қатынас жақсарады
Кернеу мен ыза басылып, мектептегі жалпы атмосфера және оқушылардың өзара қатынасы жақсарады.
Тәртіп күшейеді
Сабақтан шеттетілу мен тәртіп бұзушылық азаюы мүмкін; сонымен қатар оқушылар тыңдау, көшбасшылық және коммуникация дағдыларын дамытады (Шапиро, 1997).
Тиімділік көрсеткіштері
Әртүрлі оқу орындарында жүргізілген зерттеулерде қатарлас медиаторлардың қатысуымен кикілжіңдердің 85–95%-ы оң шешімін тапқаны көрсетілген. Сонымен бірге мұғалімге немесе әкімшілікке шағымдану жиілігі төмендеп, оқушылар мектептен тыс ортада да келіссөз және медиация тәсілдерін қолдануға бейімделе бастаған.
Делдалдыққа үйретудің үш тірегі
Джонсондардың пайымдауынша, мектепте делдалдық дағдыны тиімді қалыптастыру үшін үш шарт маңызды: кооперативті оқыту, оқу дискуссиялары және медиация бағдарламасы.
1) Кооперативті оқыту
Кооперативті формат оқушыларға ортақ мақсатқа жетуді үйретіп, кикілжіңді конструктивті басқаруға қолайлы контекст жасайды. Қарсыластыққа негізделген ортада кикілжіңді дұрыс шешуге үйретудің нәтижесі төмен болуы мүмкін.
2) Оқу дискуссиялары (полемика)
Оқушылар қарама-қарсы позицияларды қорғап, кейін ортақ шешім іздеуді үйренеді. Процесс, әдетте, ақпаратты дайындаудан бастап, аргументтердің қақтығысын түсінуге, қосымша мәлімет іздеуге және екі көзқарасты синтездеуге дейін жалғасады.
3) Медиация бағдарламасы
Бұл — кикілжіңде делдал болуды және келісімге келуді үйретудің ең нәтижелі тәсілдерінің бірі. Әр процедура мәселені анықтау, тараптардың ұсыныстарын тыңдау, позицияларды нақтылау және өзара тиімді шешімге келу қадамдарынан тұрады.
Қарапайым келіссөз алгоритмі
- Өзіңіздің тілегіңізді айтыңыз (мысалы: «Маған бұл кітап қазір керек»).
- Сезіміңізді атаңыз (мысалы: «Мен қобалжып тұрмын»).
- Себебін түсіндіріңіз (мысалы: «Екі сағаттан бері сен қолдандың; егер бермесең, баяндаманы үлгермеймін»).
- Қарсы тарапты түсінетініңізді көрсетіңіз (мысалы: «Мен сенің де… екенін түсінемін»).
- Үш баламалы шешім ұсыныңыз, біреуін таңдаңыз және келісімді бекітіңіз.
Медиация процесінің кезеңдері
1) Қақтығысты тоқтату
Эмоцияны бәсеңдетіп, тараптардың қастасуын тоқтату және жағдайды қауіпсіз ету.
2) Процеске енгізу
Медиатор өзін таныстырып, процестің ерікті екенін, бейтараптық сақталатынын, әр тараптың сөзін бөлмей тыңдайтынын және құпиялылық ережесін түсіндіреді.
3) Әңгімелесуді жүргізу
Мәселені нақтылау, аргумент алмасу, бір-бірінің көзқарасын түсіну, екі жаққа тиімді бірнеше балама табу және келісімге келу.
4) Келісімді бекіту
Келісім қысқа «контракт» ретінде нақтыланып, тараптар оны орындауға міндеттенеді. Медиатор келісімнің сақталуын бақылауға көмектеседі.
Мектеп өміріне енгізу тәжірибесі
Кейбір үлгілерде күн сайын кезекші екі оқушы «сынып медиаторы» ретінде белгіленеді. Егер оқушылар мәселені өздері шеше алмаса, үзілісте немесе мектеп аумағында арнайы медиаторларға жүгінеді. Аптасына бірнеше рет медиаторлық дағдыларды жетілдіруге арналған сабақтар өткізіледі.
Қысқа жағдайлық мысал
Екі оқушының арасында біреуі екіншісінің жасаған құрылысын абайсызда құлатып алғаннан кейін жанжал туады. Кезекші медиатор-оқушылар келіп, ережелерді (сөзді бөлмеу, ат қоймау) келіседі де, тыныш жерде сөйлесуді ұйымдастырады. Бірнеше минут ішінде тараптар өз сезімін айтып, жауапкершілікті мойындап, бірге жаңа құрылыс жасауға келіседі (Johnson D. & R., 1994).
Қорытынды
Мектептегі кикілжіңнің түрлері мен себептерін ескере отырып, алдын алу жұмыстарының жүйелі болуы — оқу ортасының қауіпсіздігі мен сапасын арттырады. Бұл тұрғыда делдалдық (медиация) тәсілдерін қолдану оқушыларға кикілжіңді конструктивті шешуді үйретіп қана қоймай, болашақ өмірінде де тиімді қарым-қатынас орнатуға қажет құнды дағдыларды қалыптастырады.